گروه سیاسی/ سردبیر: اتحادیه قبایل آق‌قویونلو (بایندری‌ها) یکی از مهم‌ترین قدرت‌های سیاسی و نظامی در تاریخ میان‌دوره ایران (سده‌های نهم و دهم هجری / پانزدهم میلادی) بود. این کنفدراسیون پس از شکست دادن رقیب خود (قراقویونلوها) توانست فلات ایران، دیاربکر، ارمنستان، قفقاز و بخش‌هایی از عراق را تحت یک پرچم واحد درآورد.

هرچند ریشه این دودمان ایلیاتی بود، اما با انتخاب تبریز به عنوان پایتخت و تکیه بر دیوان‌سالاران نخبه ایرانی، ماهیتی کاملاً ایرانی و مدافع مرزهای تاریخی کشور به خود گرفت. به طوری که پروفسور ولادیمیر مینورسکی در پژوهش‌های خود اشاره می‌کند، دربار اوزون حسن در تبریز، کانون احیای پیوندهای سیاسی قلمرو ایران تاریخی بود (مینورسکی، ایران در سده پانزدهم، ص ۷۲)

انگیزه‌های ملی و ژئوپلیتیک در تقابل با امپراتوری عثمانی

جنگ‌های میان آق‌قویونلوها و امپراتوری عثمانی را نمی‌توان صرفاً یک رقابت ساده بین دو پادشاه تلقی کرد. شاهان آق‌قویونلو، به ویژه سلطان اوزون حسن، خود را حاکم و پاسدار قلمرو ایران می‌دانستند و هجوم عثمانی به سمت شرق را تهدیدی مستقیم برای یکپارچگی این مرز و بوم قلمداد می‌کردند.

دکتر یوسف جمالی در کتاب «تاریخ تحولات عصر صفوی» تبیین می‌کند که هویت سیاسی پادشاهان این دوره، ترکیبی از سنت‌های محلی و پذیرش نقش پادشاهی ایران بود؛ امری که انگیزه مقاومت در برابر توسعه‌طلبی عثمانی را دوچندان می‌کرد (جمالی، ۱۳۸۵، ص ۲۸).

اما بیشتر تاریخ‌نگاران دلایل اصلی این دفاع ملی را در دو محور خلاصه کرده‌اند: حفاظت از مرزهای غربی ایران؛ چون پیشروی عثمانی‌ها در آناتولی شرقی و سقوط متحدان منطقه‌ای ایران (مانند امپراتوری طرابوزان)، زنگ خطر را برای تمامیت ارضی فلات ایران به صدا درآورد. و غیرت دیپلماتیک و ایجاد موازنه که باعث شد اوزون حسن برای خنثی کردن ارتش باروتی عثمانی، دست به یک مانور دیپلماتیک بزرگ زده و با جمهوری ونیز متحد شود تا با تامین سلاح گرم، از حاکمیت ایران در برابر هجوم بیگانه دفاع کند (نصیری، تاریخ روابط خارجی ایران، ص ۱۱۵)

دفاع از خاک در برابر ارتش باروتی عثمانی

الف) نبرد ارزنجان (۱۴۷۲ میلادی / ۸۷۷ قمری): در این نبرد، غیرت و حمیّت سوارکاران ایرانی و ترکمانی آق‌قویونلو به فرماندهی عمر بیگ تجلی یافت. آن‌ها توانستند پیش‌قراولان سپاه عثمانی را در نزدیکی فرات در هم بکوبند. این پیروزی نشان داد که انگیزه دفاع از قلمرو تا چه حد در میان نیروهای اوزون حسن بالا است (هینتس، تشکیل دولت ملی در ایران، ص ۹۴)

ب) نبرد اوتلوق‌بله (۱۴۷۳ میلادی / ۸۷۸ قمری): این جنگ صخره سخت مواجهه ارتش سنتی ایران با ارتش مدرن و مکانیزه عثمانی بود. سلطان محمد فاتح با سپاهی عظیم، توپخانه سنگین و پیاده‌نظام ینی‌چری به میدان آمد. طبق گزارش ابن‌بزاز اردبیلی در متون مرتبط با تحولات منطقه، جانفشانی سربازان برای حفظ مرزها بی‌نظیر بود، اما سوارنظام سبک‌اسلحه ایران نتوانست در برابر آتش ویرانگر توپخانه عثمانی دوام بیاورد (اکبرزاده، بازشناخت نادره زنان در صفوه الصفا، ص ۱۴۲) اوزون حسن شکست خورده و عقب‌نشینی کرد، اما پایداری شدید نیروهای او سبب شد که عثمانی‌ها علی‌رغم پیروزی، جرات ورود به عمق فلات ایران را پیدا نکنند و مرزهای غربی ایران تا حدودی مصون بماند.

تبلور حس ملی و انتقال به عصر صفوی

پس از درگذشت اوزون حسن، هرچند حکومت دچار اختلافات داخلی شد، اما حس دفاع از مرز و بوم ایران در برابر عثمانی هرگز خاموش نشد. این روحیه‌ی ملی ‌پناهی مستقیم به نوادگان آن‌ها ارث رسید. شاه اسماعیل اول (بنیان‌گذار صفویه) که از طرف مادری (عالم‌شاه بیگم) نوه مستقیم اوزون حسن بود، همین ساختار نظامی، دیوانی و روحیه استواری در برابر عثمانی را به ارث برد و آن را در قالب دولتی کاملاً متمرکز و ملی بازتعریف کرد.

منابع:

جمالی، یوسف (۱۳۸۵)؛ «تاریخ تحولات عصر صفوی»، تهران، انتشارات دانشگاه.

اکبرزاده ابراهیمی، آذر(۱۳۹۲)؛ «بازشناخت نادره زنان در صفوهالصفا (بر اساس نسخه ابن‌بزاز اردبیلی)»، تهران، نشر روابط فرهنگی.

هینتس، والتر (۱۳۶۲)؛ «تشکیل دولت ملی در ایران: حکومت آق‌قویونلو و ظهور صفویه»، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی.

مینورسکی، ولادیمیر(۱۳۷۹)؛ «ایران در سده پانزدهم میلادی (پژوهش‌هایی درباره قراقویونلو و آق‌قویونلو)»، ترجمه یعقوب آژند، تهران.

نصیری، محمدرضا(۱۳۶۸)؛ «اسناد و مکاتبات تاریخی ایران: دوره آق‌قویونلوها و صفویان»، تهران، جهاد دانشگاهی.