گروه سیاسی/ سردبیر: قفقاز جنوبی، این باریکه‌ی استراتژیک میان دریای کاسپین و سیاه، بار دیگر به کانون اصلی رقابت قدرت‌های جهانی بدل شده است. اما این بار، بازی نه بر سر خطوط مرزی سنتی، بلکه بر سر «ژئوپلیتیکِ سرعت» و «لجستیکِ سیاسی» است. با عملیاتی شدن پروژه‌یTRIPP  (پروژه‌ی زیرساخت و صلح منطقه‌ای ترانس-قفقاز) و سفر بی‌سابقه‌ی جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا به منطقه، به نظر می‌رسد واشنگتن در صدد ترسیم نقشه‌ای جدید است که در آن، روسیه و ایران جایگاه سنتی خود را از دست می‌دهند.

سفر ونس و دکترین جدید کاخ سفید در قفقاز

سفر جی.دی. ونس به قفقاز جنوبی را نمی‌توان یک دیدار دیپلماتیک معمولی قلمداد کرد. طبق گزارش روزنامه ایزوستیا، این تحرک نشان‌دهنده یک چرخش استراتژیک در سیاست خارجی ایالات متحده است. واشنگتن که پیش‌تر قفقاز را از دریچه‌ی بحران قره‌باغ می‌نگریست، اکنون آن را به عنوان شاه‌کلید کنترل اوراسیا بازتعریف کرده است.

بوریس مارتینوف، استاد سیاست خارجی روسیه، معتقد است این حضور فعال، بخشی از دکترین «جداسازی» است. هدف آمریکا صرفاً همکاری اقتصادی نیست، بلکه قطع پیوندهای ارگانیک میان کشورهای این منطقه با مسکو است. آمریکا با ارائه‌ی چتر حمایتی و اقتصادی در قالب TRIPPبه دنبال ایجاد یک کانون نفوذ پایدار است که نه تنها نفوذ روسیه را به چالش می‌کشد، بلکه پتانسیل تبدیل شدن به یک «کانون تنش» جدید برای کرملین را نیز دارد.

پروژه TRIPP از بن‌بست جغرافیایی تا هاب جهانی

نیکلای نوویک، از مؤسسه اقتصاد و راهبرد نظامی جهانی، اصطلاح جالبی را به کار می‌برد: «خروج از بن‌بست ژئوپلیتیکی». قفقاز جنوبی به دلیل تنش‌های دیرینه میان ارمنستان و آذربایجان، سال‌ها با گره‌های کور مواصلاتی روبه‌رو بود. پروژه TRIPP با نگاهی عمل‌گرایانه، به دنبال بازگشایی مسیرهای ریلی و جاده‌ای پیوسته از طریق آذربایجان، ارمنستان (استان سیونیک)، نخجوان و ترکیه است.

این مسیر، جایگزین مسیرهای پرپیچ‌وخم و طولانی‌تر گرجستان می‌شود. نکته‌ی طلایی این پروژه، کاهش زمان انتقال کالا از ۱۸ روز به ۱۲ روز در کریدور میانی است. این کاهش ۳۳ درصدی زمان، پروژه TRIPP را به رقیبی بی‌بدیل برای هر مسیر ترانزیتی دیگر در منطقه تبدیل می‌کند.

یکی از جدی‌ترین پیامدهای سیاسی TRIPPتغییر جهت‌گیری کلان ارمنستان است. تحلیل‌گران معتقدند پیش‌شرط موفقیت این پروژه، خروج نهایی ارمنستان از سازمان پیمان امنیت جمعی و حتی اتحادیه اقتصادی اوراسیا است.

واشنگتن به ایروان وعده داده است که با پیوستن به این زنجیره لجستیکی، نه تنها امنیت اقتصادی‌اش تضمین می‌شود، بلکه مسیر حرکتش به سوی اتحادیه اروپا هموار خواهد شد. این جابه‌جایی پارادایم از «امنیت روسی» به «توسعه آمریکایی»، بزرگترین ریسک و در عین حال بزرگترین فرصت برای دولت پاشینیان در تاریخ معاصر ارمنستان محسوب می‌شود.

تهدید کریدور شمالی و انزوای ترانزیتی ایران

پاول سلزنِف، رئیس دانشکده روابط اقتصادی بین‌الملل دانشگاه مالی روسیه، هشدار می‌دهد که TRIPP مستقیماً قلب منافع اقتصادی مسکو و تهران را نشانه رفته است. به اعتقاد او این مسیر به عنوان جایگزین مستقیم «کریدور شمالی» روسیه عمل می‌کند. و با حذف روسیه از زنجیره تأمین اروپا و آسیا، ابزار فشار مسکو بر بازارهای جهانی تضعیف می‌شود.

همچنین ایران که همواره بر نقش کلیدی خود در مسیرهای شمال-جنوب و شرق-غرب تأکید داشته، با عملیاتی شدن این پروژه تحت مدیریت آمریکا، با چالش جدی مواجه می‌شود. TRIPP مسیری را ایجاد می‌کند که نیاز به عبور از خاک ایران را به حداقل می‌رساند.

و البته برنده بزرگ این بازی در کنار آمریکا، ترکیه است. این پروژه جایگاه آنکارا را به عنوان مرکز اصلی توزیع انرژی و کالا در جناح جنوبی ناتو تثبیت کرده و وابستگی اروپا به مسیرهای تحت نفوذ روسیه را از بین می‌برد.

موانع پیش‌رو

علیرغم اراده‌ی جدی دولت دونالد ترامپ برای نهایی کردن این پروژه در تابستان ۲۰۲۵، مسیر TRIPP خالی از سنگلاخ نیست. و در واقع مانع اصلی، دیپلماسی سخت‌گیرانه باکو است. جمهوری آذربایجان اصرار دارد که ارمنستان باید مفاد قانون اساسی خود را که به نوعی بر ادعاهای ارضی (در مورد قره‌باغ) دلالت دارد، تغییر دهد. باکو معتقد است بدون این اصلاح حقوقی، هرگونه صلح پایدار و سرمایه‌گذاری سنگین در زیرساخت‌های ریلی بیهوده خواهد بود.

از سوی دیگر، مسکو بیکار نخواهد نشست. استفاده از ابزارهای انرژی، فشارهای مرزی و نفوذ در احزاب اپوزیسیون ارمنستان، از جمله پاتک‌های احتمالی روسیه برای جلوگیری از خروج کامل قفقاز از زیر ردای کرملین است.

طلوع نظمی جدید در قفقاز

در پایان باید گفت که پروژه TRIPP فراتر از یک طرح راه‌سازی، در واقع «مهندسی مجدد جغرافیا» توسط واشنگتن است. اگر آمریکا موفق شود گره‌های سیاسی میان باکو و ایروان را باز کند، نقشه لجستیکی جهان شاهد یک زلزله بزرگ خواهد بود. در این نظم جدید، قفقاز جنوبی دیگر نه یک حیاط‌خلوت برای مسکو، بلکه یک شریان حیاتی برای غرب خواهد بود که آسیای مرکزی را مستقیماً به قلب اروپا متصل می‌کند.

این پروژه آزمونی بزرگ برای قدرت نرم و سخت آمریکاست؛ آزمونی که نتیجه آن تعیین می‌کند آیا قرن بیست و یکم، قرن کریدورهای تحت فرمان غرب خواهد بود یا قدرت‌های منطقه‌ای راهی برای حفظ توازن پیدا خواهند کرد؟!