پژوهشگران ایرانی کوشیده‌اند تا ابعاد فاجعه‌ی از دست دادن قفقاز را واکاوی کنند و نشان دهند که چگونه ضعف ساختاری حکومت، ناتوانی دیپلماسی و عقب‌ماندگی تکنولوژیک به این شکست‌های پی در پی منجر شد. با این حال، مطالعه تاریخ از منظر فاتحان، همواره تصویری متفاوت را به دست می‌دهد. کتاب «از گلستان تا ترکمانچای» دقیقاً همین نقش را ایفا می‌کند.

قفقاز جنوبی در سال‌های اخیر، از یک منطقه‌ی بحرانی به یک «میدانِ جنگِ تمام‌عیارِ ژئوپلیتیک» بدل شده است. این منطقه اکنون نه تنها محل رقابت‌های سنتی، بلکه کانون اصلی تقابل‌های نسلِ جدید میان قدرت‌های منطقه‌ای و بازیگران فرامنطقه‌ای است

روایت "اصلی و کرم" یکی از قصه‌های عاشقانه‌ی فلکولوریک در پهنه‌ی فرهنگی قفقاز و برخی مناطق آناتولی است. این داستان که نمادی از عشق نافرجام و وفاداری مطلق است، نسل‌هاست که سینه‌به‌سینه نقل شده و بخشی از ادبیات عاشقی و فولکلور منطقه محسوب می‌شود.

قفقاز جنوبی، این باریکه‌ی استراتژیک میان دریای کاسپین و سیاه، بار دیگر به کانون اصلی رقابت قدرت‌های جهانی بدل شده است. اما این بار، بازی نه بر سر خطوط مرزی سنتی، بلکه بر سر «ژئوپلیتیکِ سرعت» و «لجستیکِ سیاسی» است

باکو قصد دارد بزرگ‌ترین پایگاه نظامی ناتو در قفقاز جنوبی را در خاک خود احداث کند. این تحول، اگرچه هنوز در مرحله‌ی اعلام رسانه‌ای است، اما می‌توان از آن به‌عنوان نقطه‌ی عطفی تازه در بازتعریف موازنه‌ی قدرت در قفقاز یاد کرد.

خاک قفقاز پرورش‌دهنده ارکانی چون نظامی گنجوی و خاقانی شروانی است؛ اما صدها شاعر دیگر نیز هستند که میراث آن‌ها به واسطه تغییر الفبا و زبان ملی در دوران حکومت‌های کمونیستی، از دسترس نسل‌های جدید در ایران فرهنگی دور مانده است

باکو و آلماتی، در حال تعمیق روابط خود با رژیم صهیونیستی هستند. این تحولات، که شامل سرمایه‌گذاری‌های کلان در حوزه انرژی و دسترسی به فناوری‌های پیشرفته نظامی و غیرنظامی می‌شود، نمایانگر یک تغییر ژئوپلیتیکی جدید در منطقه است

امروز، ایالات متحده به‌عنوان قدرت ماورای اقیانوس اطلس، در تلاش است تا از مسیر قفقاز و آسیای مرکزی ــ دو قطب ژئواکونومیک در حال احیا ــ راهی تازه به شرق، چین و خاورمیانه بیابد.

قفقاز بعد از جدایی از ایران هدف اصلی سیاست‌های توسعه‌طلبانه و فرهنگی مسکو قرار گرفت. این منطقه، با تاریخ غنی و پیوندهای عمیق تاریخی و تمدنی با ایران، به سرعت به کانون توجه استراتژیک برای امپراتوری روسیه تزاری تبدیل شد.

قفقاز شامل جمهوری‌های امروزی آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و بخش‌هایی از داغستان، نه تنها از نظر جغرافیایی همواره تحت نفوذ یا حاکمیت مستقیم ایران قرار داشته، بلکه در طول قرون متمادی، زبان فارسی به عنوان زبان رسمی، دیوانی، علمی و ادبی این منطقه عمل کرده است