گروه گزارش/ سردبیر: سرزمین آناتولی، از دیرباز، نه تنها یک گستره‌ی جغرافیایی، بلکه تلاقیگاه تمدن‌ها و مسیر عبور فرهنگ‌ها بوده است. در طول تاریخ، نفوذ عمیق فرهنگ ایرانی، که زبان فارسی را به زبان دیوان‌سالاری، شعر و عرفان بدل کرده بود، بر ساختار اجتماعی، هنری و مذهبی این منطقه، به‌ویژه در دوران امپراتوری عثمانی، سایه‌ای ماندگار افکنده است. این میراث گران‌بها، امروز نیز در جای‌جای ترکیه کنونی به چشم می‌خورد؛ از کتیبه‌های فارسی در مساجد و کاروان‌سراها گرفته تا بناهایی که یادگار حضور پررنگ جامعه‌ی ایرانی مهاجر و تاجر در این سرزمین هستند. در میان این یادگارها، مجموعه‌ی «مسجد و گورستان ایرانیان» در اسکو‌دار استانبول، به مثابه یک مرجع تاریخی و معنوی، روایتی نانوشته از پیوند فرهنگی دو تمدن کهن را به نمایش می‌گذارد.

پیوند عمیق هنر ایرانی با فنّ معماری محلی

مسجد ایرانیان در اسکودار، بخش آسیایی استانبول، بر فراز یک بلندی واقع شده است؛ موقعیتی که خود نمادی از تعالی و اهمیت جایگاه این اجتماع در قلب شهر است. این مسجد، که در خیابان «سیداحمد دره‌سی» قرار دارد، صرفاً یک بنای مذهبی نیست؛ بلکه یک مرکز اجتماعی کامل است که با یک درب ورودی زیبا و فضایی دلپذیر، آرامش بصری و روحی را به بازدیدکننده هدیه می‌دهد.

آنچه در این بنا بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، پیوند عمیق هنر ایرانی با فن معماری محلی است. تزئینات داخلی مسجد، به‌ویژه محراب و منبر، با خطاطی‌هایی منسوب به خوشنویسان مشهور ایرانی زینت یافته‌اند که نشان از اهمیت جایگاه هنر خوشنویسی فارسی در میان این جامعه دارد. بر سقف مسجد، دو سوره مبارکه «فاتحه‌الکتاب» (حمد) و «کوثر» با خط ثلثی استادانه و به صورت مدور نقش بسته‌اند؛ آرایشی که اوج ظرافت و تعهد ایمانی هنرمندان ایرانی را به نمایش می‌گذارد. دیوارها و کتیبه‌های اطراف، با تذهیبی لاکی و قرمز در سبک محلی مزین شده‌اند؛ تلفیقی هنری که حکایت از تلاش جامعه ایرانی مقیم برای حفظ ریشه‌های هنری خود در عین همزیستی فرهنگی دارد.

در سمت چپ پله‌های ورودی مسجد، بنایی موسوم به «بنای مشروطه» به چشم می‌خورد که خود داستانی مجزا از تعاملات سیاسی ایرانیان با وطن و سرزمین میزبان است. اما در قسمت بالای پله‌ها، قبرستان ایرانیان قرار دارد که همراه با ملحقاتی چون غسال‌خانه‌ای مجهز به سردخانه، آب‌انبار، آشپزخانه و حتی قهوه‌خانه، ساختار زندگی اجتماعی این جماعت را ترسیم می‌کند. این امکانات جانبی نشان می‌دهد که این مکان نه فقط محلی برای وداع، بلکه کانون تجمع و حفظ مناسبات فرهنگی و آیینی جامعه ایرانی در روزهای سخت بوده است.

سنگ قبور این گورستان، معدن گران‌بهایی برای پژوهش‌های تاریخ اجتماعی و مردم‌شناسی است. اشعار و شعرواره‌های فارسی و ترکی حک‌شده بر روی سنگ‌ها، همچون دو بیت پایانی:

ای خدایی که سرا پرده لطف تو رفیع

بـه در مـغفرتـت آل رسـولند شـفیع

این اشعار، مستقیماً بیانگر گرایش‌های عمیق مذهبی و عرفانی جامعه شیعی ایرانیان مهاجر و پیوند ناگسستنی آنان با مکتب اهل بیت (ع) در دورافتاده‌ترین نقاط جغرافیایی است.

مسجدی که حافظه‌ی زنده‌ی ایرانیان در آناتولی است

شاید مهم‌ترین جلوه‌ی فرهنگی این مجموعه، استفاده از آن در ایام سوگواری مذهبی باشد. مسجد سیداحمد دره‌سی به دلیل جاذبه‌های معنوی و باورهای مذهبی، در ماه‌های رمضان و به‌خصوص در ایام محرم، مرکز تجمع ایرانیان و حتی مورد توجه اتباع غیرایرانی و غیرشیعی قرار می‌گرفته است.

روایت تاریخی مراسم عزاداری محرم در این منطقه، تصویری از یک آیین منحصربه‌فرد به نام «دوونمه سی» (به معنای دور زدن یا گرد آمدن) ارائه می‌دهد. بر اساس این آیین که تا دوران مشروطیت و حتی پس از آن در زمان عبدالمجید دوم ادامه داشته است، دسته‌های عزاداری از مساجد دیگر (مانند مسجد والده خان در سوی دیگر استانبول) به سمت میدان اسکودار حرکت می‌کردند و مراسم با قرائت فاتحه بر مزار ایرانیان در این گورستان پایان می‌یافت.

این دسته‌های عزاداری با نمادهایی خاص، عمق تعلقات مذهبی و فرهنگی خود را به نمایش می‌گذاشتند: بر روی اسب یا قاطر، گهواره نوزاد (اشاره به حادثه کربلا)، یک کبوتر (نماد صلح یا پرواز روح) و شمشیری خون‌آلود حمل می‌شد. این مراسم، که نمادی از نمایش تعزیه در حرکت بود، نشان می‌دهد که ایرانیان مقیم عثمانی چگونه آیین‌های وطن را با شور و اقتدار در سرزمین جدید احیا و حفظ کرده‌اند. حتی امروزه نیز، این مراسم در عاشورا و برخی لیالی ماه رمضان برپا می‌شود و شهروندان سایر شهرهای ترکیه نیز در آن مشارکت می‌کنند.

مسجد و گورستان ایرانیان در اسکودار، صرفاً بقایای تاریخی نیستند؛ این مکان یک حافظه‌ی زنده است. این مجموعه گواهی است بر این مدعا که فرهنگ ایرانی، به‌ویژه در قالب مذهب شیعه و هنر کتیبه‌نویسی و تذهیب، توانایی نفوذ و همزیستی مسالمت‌آمیز و غنی‌سازی فرهنگی را در بستر تمدن‌های دیگر داشته است. این بناها نه تنها شاهدی بر حضور ایرانیان مهاجر در آناتولی هستند، بلکه یادآور این حقیقت‌اند که مرزهای جغرافیایی نتوانسته‌اند پیوندهای عمیق فرهنگی و ایمانی را از میان بردارند. پژوهش بیشتر در این گورستان و کتیبه‌ها، بدون شک می‌تواند لایه‌های جدیدی از تعاملات فرهنگی و جغرافیای شهری گذشته استانبول را برای پژوهشگران آشکار سازد.