همام تبریزی نمادی از شکوه فرهنگی آذربایجان در سده‌ی هفتم هجری است. همام توانست میان لطافت غزل سبک عراقی و اصالت زبانی بومی خود پیوندی ناگسستنی ایجاد کند. تحلیل جایگاه او نشان می‌دهد که وی جدی‌ترین راوی «زبان آذری کهن» (پهلوی آذری) محسوب می‌شود

در کتاب «پیرامون فرهنگ و تاریخ آذربایجان» درباره‌ی یافتن زبان پیشین آذربایجان از میان ترانه‌ها و سروده‌های عاشیق‌ها آمده است: «تحقيق‌ در ترانه‌ها و سروده‌هاي‌ عاشيقي‌ آذربايجان‌ مؤيد خوبي‌ بر اين‌ نظريه‌ است‌ كه‌ ثابت‌ شود ‌زبان‌ آذري‌ امروزي [ترکی آذری]‌ تازه‌ به‌ ميدان‌ آمده‌ است‌.

در حالی که هویت‌های زبانی و قومیتی قفقاز جنوبی و آذربایجان پس از گذشت قرون، تکوین یافته‌اند، اما ریشه‌های عمیق سنت ادبی مسلط بر این منطقه، همچنان در گنجینه‌ی واژگان، مضامین عرفانی و ساختارهای شعری، زبان فارسی است

به درستی می‌توان شهریار را یکی از آگاه‌ترین میهن‌دوستان ایرانی دانست. ایران‌دوستی شهریار، یک رویکرد صرفاً احساسی یا محلی نبود؛ بلکه ریشه در فهم عمیق تاریخی و اعتقاد راسخ به پیوستگی فرهنگی و هویتی ایران داشت

یکی از این چهره‌های پرجدل تاریخ شفاهی، شخصیت «کوراوغلو» است؛ فردی که در روایت‌های مردمی آذربایجان، آناتولی و قفقاز، گاه قهرمان عدالت‌خواه و گاه راهزنی گستاخ و شورشی تصویر شده است...

عده‌ای کوشیده‌اند تا نماد «گرگ خاکستری» را به عنوان نشانه‌ای از «هویت مردم آذربایجان» معرفی کنند. این نماد، هرچند در میان برخی جریان‌های سیاسی در ترکیه به عنوان سمبل ملی‌گرایی افراطی شناخته می‌شود، اما هیچ ریشه‌ای در بستر تاریخی، فرهنگی و ادبی آذربایجان ایران ندارد.

«صفی الدین اورموی» یکی از برجسته‌ترین موسیقیدانان، خوشنویسان و نظریه‌پردازان موسیقی در تاریخ ایران است که آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته و البته تأثیر شگرفی نیز بر موسیقی ایرانی و اسلامی گذاشته است

خاک قفقاز پرورش‌دهنده ارکانی چون نظامی گنجوی و خاقانی شروانی است؛ اما صدها شاعر دیگر نیز هستند که میراث آن‌ها به واسطه تغییر الفبا و زبان ملی در دوران حکومت‌های کمونیستی، از دسترس نسل‌های جدید در ایران فرهنگی دور مانده است

سلاطین عثمانی از همان آغاز شکل‌گیری قدرت خود در آناتولی، مسحور غنای ادبی و ظرافت‌های زبانی پارسی شدند. زبان فارسی در دربار عثمانی، حکمی فراتر از یک زبان بیگانه داشت؛ این زبان، معیار فرهیختگی و سواد محسوب می‌شد.

سخن گفتن از «ملیت» و مذموم تر از آن نژاد، برای عارف و شاعری چون مولانا که خود را از قید مکان و زمان رها کرده و می‌گوید؛ «چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی‌دانم / نه ترسا نه یهودم من، نه گبرم نه مسلمانم»، در نگاه نخست شاید متناقض به نظر برسد