گروه سیاسی/ سردبیر: در فضای رسانه‌ای امروز، صدایی غلبه دارد که تصویری ناکام از ایران ترسیم می‌کند؛ گویی کشور در باتلاقی از عقب‌ماندگی دست‌وپا می‌زند. اما اگر ذهن را از هیاهو تهی کنیم و داده‌ها را بی‌تعصب مرور نماییم، تصویری کاملاً متفاوت نمایان می‌شود! و آن این که ایران طی کمتر از نیم قرن، از کشوری با وابستگی شدید به بیگانه، به قدرتی علمی، صنعتی و فناورانه با زیربنای مستقل انسانی تبدیل شده است. این تحول در شرایطی رخ داده که تقریباً هیچ کشور در حال توسعه‌ای، چنین مسیر دشواری را با تحریم‌های پیوسته پشت سر نگذاشته است.

از اقتصاد مصرفی به اقتصاد دانش‌بنیان

یکی از شاخص‌ترین جنبه‌های این دگرگونی، تغییر ماهیت اقتصاد ملی است. تا دهه‌ی ۱۳۵۰، ایران عمدتاً دریافت‌کننده‌ی فناوری و کالاهای مصرفی بود و وابستگی سیستماتیکی به شرکت‌های غربی داشت. اما از دهه‌ی ۱۳۷۰ به بعد و به‌ویژه در دو دهه‌ی اخیر، پایه‌های اقتصاد دانش‌بنیان بنا شد. به طوری که امروز بیش از ۹ هزار شرکت دانش‌بنیان در کشور فعال‌اند؛ که بیش از ۳۰۰۰ فناوری در حوزه‌های زیست‌فناوری، نانو، انرژی، مواد نو، هوافضا و پزشکی را بومی ساخته‌اند. میزان صادرات محصولات دانش‌بنیان ایران از مرز ۲ میلیارد دلار گذشته و روند رو به رشد دارد؛ رقمی که برای اقتصادی با محدودیت‌های نقل‌وانتقال مالی، نشانه‌ی قدرت فناورانه است، نه صرفاً عددی اقتصادی.

معجزه دانشگاه‌ها و «مغزهایی که ماندند»

تصور عمومی این است که نخبگان ایرانی همگی مهاجرت کرده‌اند، اما واقعیت کاملاً متفاوت است. طبق داده‌های وزارت علوم و پایگاه اسکوپوس، تعداد مقالات علمی ایران از کمتر از ۱۰ هزار در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۸۰ هزار در سال ۲۰۲۴ رسیده است. امروز ایران در رتبه‌ی ۱۵ جهانی تولید علم قرار دارد، بالاتر از کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند هلند، سوئیس یا سوئد در برخی حوزه‌ها.

دانشگاه صنعتی شریف، تهران، امیرکبیر، تبریز و علوم پزشکی تهران در گزارش‌های بین‌المللی QS و تایمز در زمره دانشگاه‌های برتر آسیا هستند. این‌ها نه محصول تبلیغ، بلکه سند مکتوب تاریخ معاصر ایران است. کشوری که توانسته در میان تحریمهای کمرشکن و هجمه‌های بین‌المللی، تمدن علمی مستقل خود را بازسازی کند.

علم در خدمت زندگی؛ از نانو تا دارو

ایران نخستین کشور در جنوب غرب آسیاست که موفق به تولید صنعتی فناوری نانومواد دارویی و پوشش‌های صنعتی شد. اکنون در بین ۵ کشور نخست جهان در تولید مقالات نانو قرار دارد.

در حوزه سلامت، بیش از ۹۸ درصد داروهای مورد نیاز کشور در داخل تولید می‌شود. ایران در تولید داروهای نوترکیب (بیوتک) در جایگاه دوم منطقه و از صادرکنندگان معتبر به روسیه، آمریکای جنوبی و آفریقا است. در دوران همه‌گیری کرونا، پنج واکسن ایرانی به مرحله تأیید و تزریق رسیدند؛ نخستین بار در تاریخ معاصر، کشوری تحت تحریم توانست از صفر تا صد زنجیره تولید واکسن را بومی کند. این تنها پیشرفت تکنولوژیک نبود، بلکه اثباتی از خودباوری ملی بود؛ پاسخی علمی به انکار جهانی.

انرژی، صنعت و فناوری؛ مسیر خوداتکایی

در بخش انرژی، ایران با اتکا به دانش بومی موفق شد پالایشگاه فوق‌سنگین ستاره خلیج فارس را بدون کمک خارجی تکمیل کند؛ مجموعه‌ای که کشور را از واردات بنزین بی‌نیاز کرد.

در صنایع نیروگاهی، ۹۵ درصد قطعات در داخل تولید می‌شود. مهندسان ایرانی توانسته‌اند توربین‌های گازی کلاس F را طراحی کنند، کاری که پیش‌تر در انحصار آلمان و آمریکا بود.

در حوزه فضایی، پرتابگرهای «سیمرغ» و «قاصد» به مرحله عملیاتی رسیدند؛ توانایی ارسال ماهواره به مدار ۵۰۰ کیلومتری، مرز شکل‌گیری صنعت فضایی ملی را شکافت. این‌ها نمادهایی از کشوری هستند که تصمیم گرفت فراتر از مصرف‌کننده بودن حرکت کند.

زیر پوست جامعه؛ توسعه‌ی انسانی

پیشرفت واقعی تنها در نمودار اقتصادی معنا ندارد، بلکه در تغییر شاخص‌های زندگی مردم است. در سال ۱۳۵۷ امید به زندگی در ایران حدود ۵۵ سال بود؛ امروز بیش از ۷۷ سال است. نرخ باسوادی عمومی از ۴۷ درصد به بالای ۹۴ درصد رسیده؛ دسترسی زنان به آموزش عالی از ۷ درصد به بیش از ۶۰ درصد افزایش یافته است. در شاخص توسعه انسانی، ایران در رده‌ی «بالای متوسط» جای دارد و در چهار دهه‌ی اخیر، پیشرفت ۵ برابری را تجربه کرده است.

این اعداد هرکدام روایت زندگی میلیون‌ها خانواده‌ای است که فرزندان‌شان نخستین تحصیل‌کردگان خانواده شدند، و از دل همین رشد آموزشی بود که جامعه‌ی جدید ایران زاده شد.

فرهنگ استقامت؛ رمز پایداری در برابر فشار

کم نیستند کشورهایی که پس از چند سال تحریم یا فشار سیاسی از هم پاشیده‌اند؛ اما ایران نه‌تنها ایستاد، بلکه «پیشرفت» را به ابزار مقاومت تبدیل کرد.

در کشور ما محدودیت‌ها موجب اختراع راه‌حل شد. از طراحی سیستم‌های مالی بومی، تا اتکای علمی به نیروهای جوان. در هیچ دانشگاهی در جهان، تحریم دانشگاهی «الهام‌بخش» رشد نبوده است جز در ایران. نهادهای پژوهشی داخلی که زمانی فقط مصرف‌کننده منابع غربی بودند، امروز خود تولیدکننده داده و فناوری‌اند.

در ایران، درد تحریم به زایش قدرت تبدیل شد.

اگر شاخص پیشرفت را نه بر مبنای ظاهر شهرها، بلکه بر اساس ظرفیت بومی حساب کنیم، تفاوت میان ایران با امیرنشین‌های ثروتمند خلیج فارس آشکار می‌شود. در دبی یا دوحه، بسیاری از برج‌ها، بیمارستان‌ها و کارخانه‌ها را خارجی‌ها ساخته‌اند؛ وقتی پیمانکار خارجی برود، صنعت نیز فرو می‌پاشد. اما ایران مهندسی را در نهادهای دانشگاهی، کارخانه‌ها و حتی هنرستان‌ها نهادینه کرده است.

نفت و گاز در کشورهای عربی «محصول فروشی» است، اما در ایران پایه‌ی تکنولوژی انرژی گشته است. این یعنی پیشرفت نه بر پول که بر مغز بنا شده است.

چالش‌ها و خودانتقادی لازم

پیشرفت ایران حقیقی است، اما بدون ضعف نیست. زیرساخت‌های نوآوری هنوز از بوروکراسی رنج می‌برند؛ حلقه‌ی ارتباط میان علم و صنعت گاه ناقص است؛ نظام آموزشی هنوز تا حدی حافظه‌محور عمل می‌کند. اما آگاهی نسبت به این کمبودها خود نشانه‌ی بلوغ است. جامعه‌ای که عیب خود را بشناسد و اصلاح‌پذیر باشد، دیگر مغلوب نمی‌شود. ایران اکنون در مرحله‌ای است که باید از «پیشرفت بقاگرایانه» به «پیشرفت کیفیت‌محور» گذر کند؛ یعنی تمرکز نه فقط بر تولید علم، بلکه بر بهبود کارایی، اخلاق پژوهش و سرمایه اجتماعی.

ریشه‌های تاریخی؛ استمرار تمدن ایرانی

پیشرفت امروز ایران نه حاصل تصادف، بلکه ادامه‌ی سنت دیرپای تمدن ایرانی است؛ سنتی که علم، شهرسازی، طب و فلسفه را در جان خود داشته است. همان‌گونه که در عصر ساسانی، جندی‌شاپور یکی از مراکز جهان‌دانش بود، امروز نیز ده‌ها دانشگاه در کنار کویر و کوه، چراغ دانش را روشن نگاه داشته‌اند.

مقاومت در برابر فشارهای خارجی، ویژگی تاریخی این سرزمین است. در دوره‌ای که عثمانی، مغرب و هند مستعمره شدند، ایران باقی ماند؛ و امروز نیز در برابر جهانی‌سازی تمامیت‌خواه ایستاده است.

از این منظر، پیشرفت امروز تداوم همان روح استقلال تاریخی ایران است که در کالبد مدرن علم و فناوری دمیده شده است.

چشم باز کنیم، ایران را ببینیم

پیشرفت تنها در تصویر برج‌ها و جاده‌ها خلاصه نمی‌شود؛ در «ظرفیت انسانی» معنا می‌یابد. اگر از نویزهای رسانه‌ای فاصله بگیریم، خواهیم دید که ایران در میان ده‌ها کشور تحریم‌شده، تنها کشوری است که توانسته مسیر صنعتی، علمی و فرهنگی مستقل را طی کند.

این موفقیت با وجود همه‌ مشکلات، در ذات خود بی‌نظیر است؛ زیرا بر پایه‌ی نیروی انسانی بنا شده، نه بر معاملات مقطعی و دلارهای یارانه‌ای.

ایران اگر امروز کمتر از آنچه هست دیده می‌شود، به خاطر کم‌سخنی فرزندانش است، نه ضعف دستاوردهایش.

ایران، پیشرفته است؛ نه به دلیل پول، بلکه به برکت خِرَد، ایمان و اراده‌ی فرزندانش.