در طول تاریخ، نفوذ عمیق فرهنگ ایرانی، که زبان فارسی را به زبان دیوان‌سالاری، شعر و عرفان بدل کرده بود، بر ساختار اجتماعی، هنری و مذهبی منطقه‌ی آناتولی، به‌ویژه در دوران امپراتوری عثمانی، سایه‌ای ماندگار افکنده است.

یکی از این چهره‌های پرجدل تاریخ شفاهی، شخصیت «کوراوغلو» است؛ فردی که در روایت‌های مردمی آذربایجان، آناتولی و قفقاز، گاه قهرمان عدالت‌خواه و گاه راهزنی گستاخ و شورشی تصویر شده است...

عده‌ای کوشیده‌اند تا نماد «گرگ خاکستری» را به عنوان نشانه‌ای از «هویت مردم آذربایجان» معرفی کنند. این نماد، هرچند در میان برخی جریان‌های سیاسی در ترکیه به عنوان سمبل ملی‌گرایی افراطی شناخته می‌شود، اما هیچ ریشه‌ای در بستر تاریخی، فرهنگی و ادبی آذربایجان ایران ندارد.

«صفی الدین اورموی» یکی از برجسته‌ترین موسیقیدانان، خوشنویسان و نظریه‌پردازان موسیقی در تاریخ ایران است که آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته و البته تأثیر شگرفی نیز بر موسیقی ایرانی و اسلامی گذاشته است

خاک قفقاز پرورش‌دهنده ارکانی چون نظامی گنجوی و خاقانی شروانی است؛ اما صدها شاعر دیگر نیز هستند که میراث آن‌ها به واسطه تغییر الفبا و زبان ملی در دوران حکومت‌های کمونیستی، از دسترس نسل‌های جدید در ایران فرهنگی دور مانده است

آنچه امروز تحت لوای ایدئولوژی «پان‌ترکیسم» در ایران و برخی مناطق همجوار مشاهده می‌شود، نه پاسداری از این میراثِ عاطفی، بلکه حرکتی خزنده برای جایگزینی «زبانِ مادری» با یک مفهوم برساخته و مهندسی‌شده به نام «زبانِ مادر» است

سلاطین عثمانی از همان آغاز شکل‌گیری قدرت خود در آناتولی، مسحور غنای ادبی و ظرافت‌های زبانی پارسی شدند. زبان فارسی در دربار عثمانی، حکمی فراتر از یک زبان بیگانه داشت؛ این زبان، معیار فرهیختگی و سواد محسوب می‌شد.

تغییر زبان مردم آذربایجان از زبان‌های ایرانی از جمله آذری فهلوی به ترکی آذربایجانی، فرایندی طولانی، پیچیده و چندوجهی است که پیوندی عمیق با تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه دارد.

سخن گفتن از «ملیت» و مذموم تر از آن نژاد، برای عارف و شاعری چون مولانا که خود را از قید مکان و زمان رها کرده و می‌گوید؛ «چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی‌دانم / نه ترسا نه یهودم من، نه گبرم نه مسلمانم»، در نگاه نخست شاید متناقض به نظر برسد

مقاومت ابوالحسن اقبال آذر در مقابل زیاده خواهی فرقه‌ی دموکرات پیشه‌وری، یکی از درخشان‌ترین نمودهای اراده ملی مردم آذربایجان علیه خود فروختگان بود که در صحنه هنر و مدیریت شهری تبلور یافت.