گروه سیاسی/ محبی‌نیا: اظهارات اخیر حکمت حاجی‌اف، دستیار رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، در دیدار با جفری ساکس، استاد دانشگاه کلمبیا، بار دیگر مسئله آینده نظم امنیتی قفقاز جنوبی را مطرح کرده است. حاجی‌اف در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ مدعی شد که جمهوری آذربایجان توانسته قفقاز جنوبی را از میدان نبرد قدرت‌های بزرگ به عرصه همکاری مشترک تبدیل کند. او همچنین از تلاش باکو برای ایجاد صلح پایدار، توسعه کریدورهای ارتباطی و شکل‌دهی به معماری امنیتی جدید سخن گفت. بااین‌حال، بررسی تحولات منطقه نشان می‌دهد که میان تصویر ترسیم‌شده از سوی باکو و واقعیت‌های پیچیده ژئوپلیتیکی قفقاز، پرسش‌ها و تعارض‌های قابل‌توجهی وجود دارد.
صلح منطقه‌ای یا بازآرایی رقابت قدرت‌ها؟
تردیدی نیست که کاهش تنش میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان و گسترش ارتباطات اقتصادی می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای ثبات منطقه ایجاد کند. اما کاهش احتمال جنگ میان دو کشور، لزوماً به معنای پایان رقابت قدرت‌های بزرگ نیست.
قفقاز جنوبی همچنان محل تلاقی منافع روسیه، ترکیه، ایران، آمریکا و اتحادیه اروپاست. تحولات سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که هم‌زمان با تغییر موقعیت روسیه، بازیگران دیگری برای گسترش نقش اقتصادی، سیاسی و امنیتی خود فعال‌تر شده‌اند. از این منظر، آنچه حاجی‌اف پایان میدان رقابت معرفی می‌کند، می‌تواند از زاویه‌ای دیگر، تغییر شکل رقابت و بازتوزیع نفوذ میان بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تلقی شود.
گسترش همکاری‌های نظامی با اسرائیل؛ پرسشی درباره امنیت جمعی
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در روایت صلح‌محور باکو کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، مناسبات دفاعی و امنیتی جمهوری آذربایجان با اسرائیل است. در ماه مه ۲۰۲۵ (اردیبهشت 1404)، وزیر دفاع آذربایجان در سفر به اسرائیل با مقامات ارشد نظامی این کشور دیدار کرد و دو طرف درباره توسعه همکاری‌های نظامی، فنی و آموزشی گفت‌وگو کردند. این همکاری‌ها در شرایطی ادامه یافته که روابط ایران و اسرائیل با تنش‌های امنیتی جدی همراه بوده است.
طبیعی است که باکو همکاری دفاعی خود را بخشی از حق حاکمیتی و ضرورت نوسازی ارتش بداند. در مقابل، تهران ممکن است گسترش دسترسی نظامی و اطلاعاتی اسرائیل در مجاورت مرزهای خود را تهدیدی بالقوه ارزیابی کند. بنابراین، طراحی معماری امنیتی پایدار بدون توجه به نگرانی‌های امنیتی همسایگان، با دشواری‌های ساختاری روبه‌رو خواهد شد.
آمریکا و ناتو؛ خروج رقابت یا گسترش حضور؟
بعد دیگری از تناقض میان روایت همکاری فراگیر و تحولات میدانی، افزایش تعاملات امنیتی با غرب است. سفر نماینده ویژه دبیرکل ناتو به باکو در ژوئن ۲۰۲۶ (تیر 1405) و مذاکرات درباره همکاری‌های دفاعی، آموزش نظامی و قابلیت همکاری نیروها، نشان‌دهنده استمرار روابط امنیتی جمهوری آذربایجان با این پیمان است. البته این همکاری‌ها به معنای عضویت آذربایجان در ناتو یا استقرار پایگاه نظامی آن نیست.
هم‌زمان، پروژه «مسیر ترامپ» با پیش‌بینی سهم کنترلی ۷۴ درصدی طرف آمریکایی در شرکت توسعه مسیر، زمینه حضور بلندمدت اقتصادی و مدیریتی واشنگتن در جنوب ارمنستان را فراهم می‌کند. هرچند توافق بر حفظ حاکمیت ارمنستان تأکید دارد، پیامدهای امنیتی احتمالی چنین حضوری نیازمند ارزیابی دقیق است.
این تحولات نشان می‌دهد که نفوذ قدرت‌های خارجی از معادلات قفقاز حذف نشده و در قالب‌های تازه‌ای دنبال می‌شود.
حاجی‌اف از انتخاب «صلح دائمی» سخن می‌گوید، اما باکو همچنان تغییر قانون اساسی ارمنستان را شرط امضای نهایی توافق صلح می‌داند. موضوعی که نشان می‌دهد اختلافات سیاسی و حقوقی دو کشور هنوز به‌طور کامل حل‌وفصل نشده است. بنابراین، دستیابی به صلح پایدار نیازمند توافقات حقوقی روشن، اعتمادسازی متقابل و سازوکارهای مؤثر حل اختلاف است؛ نه صرفاً گسترش پروژه‌های ترانزیتی.
در نهایت باید گفت که اظهارات حکمت حاجی‌اف بیانگر تمایل باکو برای معرفی خود به‌عنوان بازیگری محوری در نظم جدید قفقاز است. بااین‌حال، موفقیت چنین رویکردی به میزان مشارکت واقعی سایر کشورهای منطقه وابسته خواهد بود. و چالش اصلی آن است که گسترش همکاری‌های اقتصادی، هم‌زمان با افزایش پیوندهای نظامی و امنیتی با قدرت‌های فرامنطقه‌ای، می‌تواند برداشت‌های متفاوتی از صلح و ثبات ایجاد کند.
صلح پایدار در قفقاز جنوبی زمانی از پشتوانه منطقه‌ای برخوردار خواهد شد که ضمن احترام به حاکمیت کشورها، نگرانی‌های مشروع امنیتی همسایگان نیز در ترتیبات آینده لحاظ شود. در غیر این صورت، کاهش منازعات سنتی ممکن است با شکل‌گیری رقابت‌های امنیتی جدید همراه شود.
- نویسنده : محبی‌نیا
- منبع خبر : آذرپژوه
Friday, 13 November , 2026