گروه سیاسی/ سردبیر: در دهه‌های گذشته، سیاست خارجی ترکیه عمدتاً بر پایه اصل «توازن قدرت» و حفظ نقش میانجی در میان شرق و غرب استوار بود. اما در سال‌های اخیر، شاهد تغییری بنیادین در جهت‌گیری‌های آنکارا هستیم؛ گذاری از رویکرد واقع‌گرایانه به سمت یک ملی‌گرایی تهاجمی و پان‌تورانیستی که تلاش می‌کند قلمرو نفوذ ترکیه را از مرزهای بالکان تا قفقاز و آسیای میانه تحت عنوان “اتحاد جهان ترک” گسترش دهد. اگرچه این چرخش می‌تواند در کوتاه‌مدت ابزاری کارآمد برای سیاست خارجی و حتی داخلی دولت اردوغان باشد، اما تحلیل‌های ژئوپلیتیکی نشان می‌دهند که این مسیر، ترکیبی از فرصت‌های گذرا و تهدیدهای ساختاری است که می‌تواند ثبات داخلی و جایگاه بین‌المللی ترکیه را به مخاطره اندازد.

بسیج سیاسی و ابزارسازی از ملی‌گرایی

در ملی‌گرایی قومی، آنکارا با استفاده از ابزارهایی مانند زبان، فرهنگ و تاریخ تلاش می‌کند نفوذ خود را بر جوامع ترک‌زبان در قفقاز، آسیای مرکزی و حتی بخش‌هایی از خاورمیانه تثبیت کند. این رویکرد، به سیاستمداران آنکارا اجازه می‌دهد تا در داخل کشور با استفاده از «احساسات ملی»، اپوزیسیون داخلی را به حاشیه رانده و پیروزی‌های کوچک در عرصه‌های منطقه‌ای را به عنوان موفقیت‌های بزرگ ملی بازنمایی کند. در واقع، پان‌تورانیسم به یک امتیاز برای بسیج اجتماعی تبدیل شده است که می‌تواند شکاف‌های سیاسی داخلی را با ایجاد یک دشمن مشترک یا یک هدف مشترک (مانند تثبیت کریدورهای جدید یا حضور در مدیترانه) پوشش دهد. اما این روند در بلند مدت چالش‌هایی را برای اردوغان و خود ترکیه در پی خواهد داشت:

تضعیف انسجام اجتماعی و شکاف‌های داخلی: خطر بزرگ این است که این ملی‌گرایی افراطی، از مرزهای خارجی فراتر رفته و به درون بافت جامعه ترکیه بازگردد. تمرکز بیش از حد بر هویت «ترک» و نادیده گرفتن تنوع قومی و فرهنگی موجود در داخل خاک ترکیه (به ویژه در جنوب شرق)، می‌تواند باعث تشدید شکاف‌های قومی و ایجاد احساس تبعیض در گروه‌های غیرترک شود. وقتی سیاست‌های خارجی بر پایه ناسیونالیسم افراطی بنا می‌شود، سیاست داخلی نیز ناگزیر به سمت «تک‌بعدی شدن» حرکت می‌کند. این فرآیند، انسجام اجتماعی را که ستون فقرات هر دولت مستقلی است، تضعیف کرده و زمینه‌ساز بروز تنش‌های داخلی می‌شود که خود می‌تواند ثبات سیاسی آنکارا را در لحظات بحرانی، فلج کند.

اصطکاک با همسایگان و انزوای منطقه‌ای: در عرصه ژئوپلیتیک، رویکرد پان‌تورانیستی به معنای ورود به بازی‌های «صفر-یک» با همسایگان است. تلاش برای گسترش نفوذ در قفقاز یا مدیترانه، لزوماً با منافع قدرت‌های منطقه‌ای دیگر (مانند ایران، روسیه، یونان یا کشورهای عربی) همسو نیست. این سیاست، ترکیه را در موقعیت «عامل بی‌ثبات‌کننده» قرار می‌دهد. برخلاف سیاست‌های مبتنی بر همکاری که می‌تواند ترکیه را به یک «پل ارتباطی» تبدیل کند، رویکرد تهاجمی، آنکارا را به سمت تقابل‌های پرهزینه سوق می‌دهد. این اصطکاک‌ها نه تنها هزینه‌های نظامی و دیپلماتیک را بالا می‌برد، بلکه می‌تواند منجر به شکل‌گیری ائتلاف‌های ضدترکیه در منطقه شود که در نهایت، نفوذ مطلوب آنکارا را به جای گسترش، به انزوا می‌کشاند.

دامِ بلندپروازی‌های فراتر از ظرفیت: بحران نهایی، ناشی از شکاف میان «جاه‌طلبی‌های ژئوپلیتیک» و «واقعیت‌های اقتصادی-نظامی» است. هر کشوری برای اعمال قدرت در سطح بین‌المللی، نیازمند زیرساخت‌های اقتصادی پایدار و قدرت نظامیِ پایداری است که بتواند هزینه‌های حضور در مناطق دوردست را پوشش دهد. ترکیه در حال حاضر با چالش‌های ساختاری در حوزه اقتصاد و تورم دست‌به‌گریبان است. پیوند زدن سیاست خارجی به ایدئولوژی‌های پان‌تورانیستی، آنکارا را وادار می‌کند تا منابع محدود خود را در مسیر پروژه‌هایی هزینه کند که ممکن است فراتر از توان بلندمدت این کشور باشد. این «توسعه‌طلبی بدون پشتوانه» می‌تواند منجر به یک بن‌بست استراتژیک شود؛ جایی که ترکیه در حالی که سعی دارد از طریق قدرت نظامی و نفوذ فرهنگی، نقش یک بازیگر جهانی را ایفا کند، خود در دام بدهی‌ها و تنش‌های بی‌ثمر گرفتار می‌شود.

ضرورت بازگشت به واقع‌گرایی

در نهایت، باید پذیرفت که ملی‌گرایی می‌تواند موتور محرکه‌ای برای حرکت باشد، اما اگر این موتور بدون فرمانِ «واقع‌گرایی» هدایت شود، می‌تواند منجر به خروج کشور از مسیر توسعه شود. ترکیه باید میان «استفاده ابزاری از هویت برای بسیج سیاسی» و «اتخاذ هویت به عنوان تنها الگوی سیاست خارجی» تفاوت قائل شود. برای بقای پایدار در نظم جهانی جدید، آنکارا بیش از آنکه به گسترش قلمرو نفوذ از طریق پان‌تورانیسم نیاز داشته باشد، به بازسازی انسجام داخلی و بازگشت به نقش «میانجی استراتژیک» نیاز دارد. در غیر این صورت، ریسکِ تبدیل شدن از یک «بازیگر کلیدی» به یک «بازیگر بحران‌آفرینِ منزوی»، بیش از هر زمان دیگری جدی خواهد بود.