گروه گزارش/ شیوا صفری: سرزمین‌های باستانی آران و شروان، که امروزه جمهوری آذربایجان را دربرمی‌گیرد، در طول قرن‌ها، منبعی جوشان از شعر و ادب فارسی بوده‌اند. این خاک، پرورش‌دهنده ارکانی چون نظامی گنجوی و خاقانی شروانی است؛ اما صدها شاعر دیگر نیز هستند که میراث آن‌ها به واسطه تغییر الفبا و زبان ملی در دوران حکومت‌های کمونیستی، از دسترس نسل‌های جدید در ایران فرهنگی دور مانده است. فلکی شروانی، ستاره‌ای درخشان اما کمتر شناخته شده از این خطه عزیز است که نه تنها در دربار شروانشاهان قصیده‌سرا بود، بلکه دانشی عمیق در نجوم و ریاضیات را با بیانی دلنشین در شعر خود درآمیخت

فلکی دانشمندی در کالبد شاعر

فلکی شروانی، که نام اصلی او محمد و القابش نجم‌الدین یا افصح‌الدین بود، در شهر شماخی، مقر شروانشاهان، چشم به جهان گشود. آنچه او را از بسیاری از هم‌عصرانش متمایز می‌کند، نه تنها طبع روان در شعر، بلکه چیره‌دستی او در علوم عقلی است. تخلص او، «فلکی»، صراحتاً به مهارت او در علم نجوم اشاره دارد؛ علمی که در آن دوران، مقدمه بسیاری از دانش‌های دیگر محسوب می‌شد.

خود در شعری به این امر اشاره می‌کند:

بنده محمد به مدیحت شها

گوی سخن برد به شعر دری

و خاقانی شروانی، همکار و هم‌درس او در مکتب ابوالعلاء گنجوی، نیز در بیتی به این جنبه از شخصیت فلکی مهر تأیید می‌زند:

عطسه سحر حلال من «فلکی» بود

بـود بـه ده فـن زر از فـلک آگــاه

فلکی تمام عمر خود را در خدمت خاندان شروانشاهان گذراند و به ویژه مورد نوازش خاقان اکبر فخرالدین منوچهر بود؛ پادشاهی که سخاوتش، فلکی را به ستایشگران پرشور خود تبدیل کرده بود. فلکی از عطایای مادی منوچهر با عبارت «زر کانی و گوهر مکنون» یاد می‌کند:

جز تو کس دست و دل ما به سخا و سخن

پـر زر کـانی و پـر گـوهر مـکنون نــکند

هم‌نوایی با خاقانی؛ از دربار تا زندان

زندگی در دربار، برای شاعرانی چون فلکی، آمیزه‌ای از عزت و خطر بود. متأسفانه، سرنوشت او نیز، همچون خاقانی، با تلخی زندان گره خورد. به سعایت بدخواهان، فلکی به بدنیتی و افشای اسرار متهم و گرفتار شد. این دوره از زندگی او، آبشخور سوزناک‌ترین و صمیمی‌ترین اشعار اوست؛ اشعاری که در کمال سادگی، تأثیر عمیقی بر شنونده می‌گذارد و روحیه تسلیم و صبر او را نشان می‌دهد:

هیچ کس چاره‌ساز کارم نیست

چـه کنم بخت سازگارم نیست

کـشته‌ی صبر و انـتظارم و باز

چاره جز صبر و انتظارم نیست

در نهایت، فلکی با قربانی کردن ملک و مال خود، توانست شروانشاه را بر سر لطف آورد و جانش را باز خرد و از بند رهایی یابد. این رویداد، خود گواهی بر قدرت کلام و نفوذ شاعر در دربار است، حتی پس از یک دوره قهر پادشاه:

لـطف شـروانشاه جانـم بـاز داد

رغم آنکو گفت من یحیی العظام

سادگی عمیق، سبک شعری فلکی

برخلاف تصور برخی تذکره‌نویسان که فلکی را استاد خاقانی می‌دانستند، دکتر ذبیح‌اله صفا تأکید دارد که فلکی نیز، مانند خاقانی، فن شعر را از ابوالعلاء گنجوی آموخته است. فلکی در بیان، خود را در جایگاهی والا می‌دید و می‌گفت:

چه زاری ای فلکی زین نوائب ایام

که در سخن سیوم بوتمام و نواسی

(یعنی سومین شاعر بزرگ بعد از ابوتمام و ابونواس عرب)

او همچنین به خط نیکو و زیبایی‌اش شهره بود:

مگر که مایه روحند خط و شعر تو زانک

بهر دو محیی کلک و دوات و قرطاسی

دیوان فلکی، که گفته می‌شود هفت هزار بیت بوده اما امروزه به دو هزار بیت هم نمی‌رسد، نشان‌دهنده طبعی ظریف و اندیشه‌ای باریک است. شاید مهم‌ترین نکته درباره سبک فلکی، روانی و دوری از تعقید باشد. در مقایسه با اشعار پر رمز و راز و دشوار فهم خاقانی، سخن فلکی ساده، دلپذیر و نزدیک‌تر به سبک خراسانی است. این سادگی و لطافت، به ویژه در اشعار زندان او، از تکلفات ادبی دور است و مستقیماً بر دل می‌نشیند. با این حال، تأثیر عمیق او از دانش ریاضی و نجوم، در قصایدی چون مطلع زیر محسوس است:

دادگرا ملک را هم فلک و هم قوام

تاجورا بخت را هم شرف و هم نظام

از قصاید روان و سوزناک فلکی این حبسیه است:

هیچ کس چاره‌ساز کارم نیست

چه کنم بخت ساز گارم نیست!

کشته‌ی صبر و انتظارم و باز

چاره جز صبر و انتظارم نیست

چه عجب‌گر ز بخت نومیدم

دلکی بس امیدوارم نیست

جز به تأثیر نحس انجم را

نظری سوم روزگارم نیست

باغ عیش مرا خزان دریافت

آه کامید نو بهارم نیست

غرقه در آهنم چو دیوانه

گرچه با دیو کارزارم نیست

چند خواهم ز هر کسی یاری؟

که کند یاری‌ام، چو یارم نیست

زین دیارم نژاد بود و لیک

هیچ یار اندرین دیارم نیست

ز آن میی کز پی نشاط خورند

بهره جز محنت خمارم نیست

با همه رنج و محنت این بتر است

که غمم هست و غمگسارم نیست

با دل رنجه و تن رنجور

طاقت بند شهریارم نیست

آه و دردا که شهریار مرا

خبر از نالهای زارم نیست

خسروا، زینهار کز عالم

جز به نزد تو زینهارم نیست!

گر بترسیدم از سیاست تو

به بر اهل عقل عارم نیست

بار عبرت نمای من تیغ است

گر ازین بار اعتبارم نیست

این یکی بار، عذر من بپذیر

گرچه خودروی اعتذارم نیست

خود گرفتم که با غم زندان

محنت بند استوارم نیست

کشتنم را بس اینقدر باری

که برت گاه‌ بار، بارم نیست

بیشتر زین مدارم از خود دور

که ازین بیشتر قرارم نیست

نیست شب کز سرشک خونینم

دانه‌ی لعل در کنارم نیست

از پی حرزجان خود در بند

جز دعا گفتن تو کارم نیست

رنجم آنست کز تو مهجورم

ورنه باک از چنین هزارم نیست

محنت من زملک و مال من است

هر دو گر عاقلم به کارم نیست

هم در این قلعه خانه فرمایم

که برین جای اختیارم نیست

کز نر و ماده جز من و طفلی

هیچ کس زنده در تبارم نیست

در دل از بس ندم که هست مرا

طاقت آنکه دم بر آرم نیست

غرقه گشتم به محنتی که در آن

غم این رنج بی‌کنارم نیست

فرجام سخن

با وجود آنکه فلکی شروانی (که وفاتش را بین ۵۷۷ تا ۵۸۷ هجری قمری نوشته‌اند) در سخن خود جنبه ابتکار را ضعیف نشان داده و در برخی اشعار تمایلی به پیروی از مسعود سعد سلمان داشته است، اما اندیشه ژرف و قدرت بیان روان او، جایگاهش را در تاریخ ادبیات فارسی قفقاز تثبیت می‌کند. همان‌طور که استادانی چون عزیز دولت‌آبادی با نگارش «پارسی‌سرایان قفقاز» کوشیده‌اند، بر نسل امروز فرض است که این پل‌های فرهنگی را بازسازی کرده و نگذاریم نام شاعرانی چون فلکی شروانی در غبار تحولات سیاسی و تغییرات زبانی، خاموش بماند. فلکی، نمونه‌ای تمام‌عیار از وحدت ناگسستنی دانش و ذوق در دل فرهنگ ایران بزرگ است.