گروه سیاسی/ سردبیر: قفقاز جنوبی، منطقه‌ای که از دیرباز محل تلاقی تمدن‌های ایران، روسیه و عثمانی بوده، امروز بار دیگر در حال تجربه‌ی تلاطم ژئوپلیتیکی تازه‌ای است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های منطقه‌ای، جمهوری آذربایجان در همکاری گسترده با ترکیه اعلام کرده قصد دارد بزرگ‌ترین پایگاه نظامی ناتو در قفقاز جنوبی را در خاک خود احداث کند. این خبر را خبرگزاری «تمدن قفقاز» و چند رسانه‌ی دیگر به نقل از اظهارات الدّار نامازوف، مشاور پیشین ریاست‌جمهوری آذربایجان، تأیید کرده‌اند. نامازوف گفته است که این طرح، در واکنش به «افزایش فشارهای روسیه» و «احتمال تهدیدات نظامی پس از جنگ اوکراین» تدوین شده و قرار است در منطقه‌ای نزدیک به مرزهای روسیه اجرا شود. این تحول، اگرچه هنوز در مرحله‌ی اعلام رسانه‌ای است، اما بازتاب آن در تحلیل‌های ژئوپلیتیکی به‌قدری گسترده بود که می‌توان از آن به‌عنوان نقطه‌ی عطفی تازه در بازتعریف موازنه‌ی قدرت در قفقاز یاد کرد.

در ادامه به تحلیل این تصمیم رژیم باکو و تاثیر آن بر آینده‌ی قفقاز خواهیم پرداخت! تصمیمی که شاید مسلمانان این کشور کوچک را به بحرانی جهانی همانند آن چه که در اوکراین در حال وقوع است، بکشاند!!؟

تغییر موازنه‌ی قدرت در قفقاز جنوبی

در دهه‌های اخیر، موازنه‌ی ژئوپلیتیکی قفقاز بر سه محور اصلی استوار بوده است؛ نفوذ روسیه و حضور نظامی آن در ارمنستان و گرجستان، سیاست موازنه‌گر جمهوری اسلامی ایران در جنوب، و حضور ترکیه به‌عنوان شریک اقتصادی و نظامی باکو.

ورود رسمی و نهادینه‌ی ناتو در قالب یک پایگاه بزرگ، این توازن شکننده را برهم خواهد زد. اگر این پایگاه با استانداردهای ناتو تجهیز شود، به‌طور طبیعی پای افسران، مشاوران، تجهیزات شنود و سامانه‌های کنترل فضایی غرب نیز به خاک جمهوری آذربایجان باز خواهد شد. این بدان معناست که از دریای سیاه تا دریای خزر، خط نفوذ غربی مستمر و مستقیمی شکل می‌گیرد که روسیه را از جنوب و ایران را از شمال، زیر چتر پایش نظامی قرار می‌دهد.

در چنین شرایطی، قفقاز جنوبی می‌تواند از منطقه‌ی حائل بین قدرت‌ها، به صحنه‌ی رقابت مستقیم تبدیل شود؛ وضعیتی که مشابه آن در دهه‌های گذشته تنها در اروپای شرقی و بالکان مشاهده شده است.

تنش‌های فزاینده با روسیه

اما از نگاه مسکو، قفقاز جنوبی بخشی از «حیاط خلوت امنیتی» فدراسیون روسیه است. روس‌ها بارها هشدار داده‌اند که هیچ زیرساخت نظامی غربی در مرزها یا کشورهای هم‌پیمانشان نباید ایجاد شود. استقرار زیرساخت نظامی در گرجستان در سال‌های ۲۰۰۶–۲۰۰۷ یکی از دلایل اصلی جنگ روسیه و گرجستان در ۲۰۰۸ بود. ازاین‌رو، تکرار چنین روندی در جمهوری آذربایجان به‌مراتب حساس‌تر تلقی می‌شود.

پایگاه مورد‌نظر، اگر در نزدیکی مرز داغستان یا قفقاز شمالی ساخته شود، به‌طور مستقیم به حوزه‌ی امنیتی روسیه متصل خواهد بود. در این وضعیت، کرملین دو گزینه پیش‌رو خواهد داشت؛ اعمال فشار اقتصادی و سیاسی بر باکو و یا ایجاد موازنه از طریق گسترش روابط با ارمنستان و حتی ایران.

چنین تصمیمی به‌سادگی می‌تواند جبهه‌های تازه‌ای از رقابت روسیه و ناتو در مجاورت ایران باز کند، امری که خطر سرریز تنش‌ها به منطقه‌ی خزر را بالا می‌برد.

تهدید علیه امنیت ملی ایران

اما بدون تردید، تهران نیز یکی از طرف‌های مستقیم اثرپذیر از این پروژه است. استقرار پایگاه ناتو تحت مدیریت مشترک ترکیه و باکو در نزدیکی مرزهای شمال‌غربی ایران به‌ویژه در مناطقی که گزارش‌هایی از فعالیت‌های اطلاعاتی رژیم صهیونیستی در آن منتشر شده، نمی‌تواند برای ایران بی‌تفاوت باشد.

جمهوری اسلامی ایران همواره قفقاز جنوبی را امتداد طبیعی امنیت ملی خود دانسته است. مرز مشترک فرهنگی، مذهبی و زبانی با مناطق جنوبی جمهوری آذربایجان، سبب شده هر تحول در آن سوی ارس، بازتاب مستقیم در شمال‌غرب ایران داشته باشد.

طی سال‌های اخیر، تهران بارها نسبت به تحرکات نظامی باکو و افزایش همکاری‌های تسلیحاتی آن با اسرائیل هشدار داده است. اکنون اگر این همکاری با چتر حمایتی ترکیه – ناتو پوشش داده شود، تهدید از سطح تاکتیکی به سطح راهبردی منتقل می‌شود.

چنین تحولی ممکن است واکنش‌های پنهان‌تری نیز در پی داشته باشد؛ ازجمله تقویت همکاری‌های نظامی – اطلاعاتی تهران با مسکو، یا حتی بازتعریف حضور امنیتی ایران در سواحل خزر به‌منظور حفظ عمق دفاعی شمالی.

سایه‌ی پان‌ترکیسم نظامی

باوجود آن‌که ترکیه این پروژه را در چارچوب همکاری‌های ناتو معرفی می‌کند، در واقع ماهیت دوجانبه‌ای در پس آن نهفته است. از یک‌سو پایگاه قرار است بخشی از ساختار ناتو باشد، اما از سوی دیگر، به‌عنوان «ستاد هم‌افزایی راهبردی آنکارا–باکو» نیز عمل خواهد کرد.

از دید برخی تحلیل‌گران منطقه‌ای، این ابتکار ترکیه بخشی از پروژه‌ی بلندمدت «ناتوی تُرکی» است؛ ایده‌ای که بر اتحاد نظامی کشورهای ترک‌زبان از دریای مدیترانه تا آسیای مرکزی استوار است. چنین الگویی عملاً تلاش می‌کند با استفاده از ابزار هم‌زبانی، فضای ژئوپلیتیکی جدیدی در مقابل سه قدرت سنتی (ایران، روسیه و چین) بسازد.

افزایش آموزش‌های مشترک نظامی، مانورهای ترکیبی، و حضور افسران تُرک در باکو طی دو سال گذشته مؤید همین روند است. گشایش پایگاه تازه، در واقع بُعد لجستیکی و تسلیحاتی این اتحاد را نهادینه می‌کند. اما نکته‌ی اساسی آن است که این طرح در خاک کشوری در حال اجراست که بافت جمعیتی و مذهبی آن به ایران نزدیک‌تر از ترکیه است. لذا، تبدیل این بستر فرهنگی به سکوی ژئوپلیتیک علیه ایران، خطر آسیب‌های درازمدت اجتماعی نیز در پی خواهد داشت.

واکنش‌های احتمالی بازیگران منطقه‌ای

در برابر این تحول، انتظار می‌رود هر یک از بازیگران اصلی قفقاز واکنش خود را با ترکیبی از احتیاط و پیام هشدار دنبال کنند! روسیه ممکن است سطح همکاری نظامی خود را با ارمنستان افزایش داده و حضور نیروهای حافظ صلح در قره‌باغ سابق را تقویت کند. ایران احتمالاً ضمن تأکید بر گفت‌وگوهای چندجانبه منطقه‌ای، بر اهمیت اصل «امنیت بومی در قفقاز بدون مداخله نیروهای خارجی» پافشاری خواهد کرد. در سوی دیگر ترکیه و باکو به‌احتمال زیاد تلاش خواهند کرد این پایگاه را با عنوانی غیرنظامی یا آموزشی معرفی کنند تا خشم مسکو و تهران را به‌صورت هم‌زمان برنینگیزند.

بااین‌حال، ماهیت سخت‌افزاری چنین پروژه‌ای، به‌خودی‌خود قابل پنهان‌سازی نیست؛ ورود هر سامانه‌ی راداری یا ناوبری غربی در خاک آذربایجان فوراً از سوی مراکز رصد استراتژیک شناسایی خواهد شد.

زمینه‌های داخلی تصمیم باکو

اما انگیزه‌ی واقعی جمهوری آذربایجان برای چنین چرخشی چیست؟ در نگاه نخست، جمهوری آذربایجان پس از پیروزی در جنگ دوم قره‌باغ (۲۰۲۰) احساس قدرت تازه‌ای در سیاست خارجی یافته است. باکو تصور می‌کند اکنون می‌تواند از موقعیت ژئوپلیتیکی خود به‌عنوان «دروازه‌ی انرژی قفقاز به اروپا» برای کسب امتیازهای سیاسی نیز استفاده کند.

از سوی دیگر، تجربه‌ی جنگ اوکراین، این نگرانی را در میان نخبگان باکویی پدید آورده که وابستگی صرف به روسیه در شرایط بحران بین‌المللی می‌تواند پرریسک باشد. لذا، ایجاد پایگاه ناتو برای آنها نوعی بیمه سیاسی در برابر تغییرات احتمالی آینده محسوب می‌شود.

اما این سیاست در عمل نوعی تله‌ی ژئوپلیتیکی نیز هست؛ زیرا وابستگی راهبردی به هر قدرت خارجی، آزادی مانور یک دولت کوچک را به‌شدت محدود می‌کند.

جایگاه ایران در معادله‌ی نوین

در چنین شرایطی، نقش ایران بیش از هر زمان دیگری حیاتی است. تهران در سال‌های اخیر تلاش کرده از طریق گفت‌وگوهای سه‌جانبه‌ی تهران–باکو–آنکارا و نیز چهارچوب‌های چندجانبه در قالب «فرمت ۳+۳» (ایران، روسیه، ترکیه + سه کشور قفقاز جنوبی)، مفهوم امنیت بومی منطقه‌ای را ترویج کند؛ مفهومی که بر این اصل استوار است که امنیت در قفقاز باید توسط کشورهای قفقاز تضمین شود، نه قدرت‌های فرامنطقه‌ای.

ایران با حفظ روابط متوازن با همه طرف‌ها و ارائه خطوط قرمز شفاف درباره حضور اسرائیل و ناتو در مرزهای شمالی، می‌تواند نقش میانجی فعال در جلوگیری از تبدیل منطقه به عرصه‌ی نظامی تازه ایفا کند.

تجربه نشان داده که دخالت بیرونی در قفقاز همواره منجر به بی‌ثباتی بلندمدت شده است. از جنگ‌های تزار با قاجار تا فروپاشی شوروی، هیچ‌گاه این منطقه بدون نقش‌آفرینی همسایگان تاریخی‌اش، ثبات پایدار تجربه نکرده است.

قفقاز جنوبی تا دو قرن پیش بخشی از خاک تاریخی ایران بود. از گنجه تا شیروان و شروانشاهان، پیوندهای فرهنگی و مذهبی عمیقی با ایران زمین داشته‌اند. حتی پس از عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، روابط خانوادگی، زبانی و دینی از میان نرفت.

به همین دلیل، تحولات امروز برای مردم ایران نه صرفاً یک مسئله‌ی خارجی، بلکه بخشی از حافظه‌ی تاریخی و امنیت اجتماعی کشور تلقی می‌شود. در نگاه ملی ایرانی، هر اقدامی که بخواهد این بافت مشترک را به میدان تقابل نظامی تبدیل کند، نوعی بی‌ثبات‌سازی مرزهای تمدنی است.

در پایان باید گفت که؛ اجرای این طرح در کوتاه‌مدت احتمالاً موجب افزایش حضور نظامیان ترکیه و کارشناسان ناتو در آذربایجان می‌شود؛ امری که می‌تواند پای رقابت‌های اطلاعاتی، الکترونیکی و سایبری را نیز به منطقه باز کند.

در میان‌مدت، روسیه و ایران احتمالاً متحدتر خواهند شد، زیرا هر دو از گسترش ناتو به مرزهایشان نگرانند.

در بلندمدت، اگر غرب تصمیم بگیرد از این پایگاه برای کنترل مسیرهای انرژی خزر یا خاورمیانه استفاده کند، قفقاز جنوبی به نقطه‌ی اصطکاک جدیدی میان ائتلاف شرق و غرب بدل خواهد شد مشابه آنچه در اروپای شرقی رخ داد. در واقع، رژیم باکو با این تصمیم، ممکن است به صحنه‌ی نیابتی رقابت قدرت‌های جهانی تبدیل شود، وضعیتی که هرچند در کوتاه‌مدت منفعت سیاسی می‌آورد، اما در بلندمدت هزینه‌های امنیتی و اجتماعی جدی تحمیل خواهد کرد.

به نظر می‌رسد که جمهوری آذربایجان اکنون در معرض تصمیمی تاریخی قرار دارد؛ یا می‌تواند با تکیه بر میراث فرهنگی و دینی مشترک با ایران و تعامل متوازن با روسیه، به رکن ثبات در قفقاز بدل شود؛ یا اینکه با پیوستن شتاب‌زده به پروژه‌های غربی، به یکی از میدان‌های رقابت قدرت‌ها و در نهایت قربانی ژئوپلیتیک تبدیل گردد.

در شرایطی که منطقه از اوکراین تا مدیترانه در التهاب است، کوچک‌ترین محاسبه‌ی نادرست می‌تواند توازن شکننده‌ی قفقاز را درهم بریزد. انتخاب امروز باکو نه‌تنها سرنوشت خود، بلکه چهره‌ی آینده‌ی کل قفقاز جنوبی را رقم خواهد زد.