گروه سیاست: شیخ محمد خیابانی یکی از شخصیت‌های برجسته تاریخ معاصر ایران است که در اوایل قرن بیستم میلادی به عنوان یک روحانی و سیاستمدار فعال شناخته می‌شد. او به عنوان یک ملی‌گرا و طرفدار اصلاحات اجتماعی و سیاسی، نظرات و دیدگاه‌های خاصی نسبت به دولت‌های استعمارگر از جمله امپراتوری عثمانی و وضعیت آن در زمان خود داشت. این مطلب بعد از پرداختن به بیوگرافی مختصر از این عالم مجاهد در دوران معاصر ایران، به بررسی دیدگاه‌های خیابانی نسبت به عثمانی‌ها و تأثیرات آن بر جنبش‌های ملی‌گرایانه در ایران می‌پردازد.

از تجارت در قفقاز تا یادگیری علوم دینی در تبریز

شیخ محمد خیابانی در ۱۲۹۷ق در خامنه در آذربایجان‌شرقی به دنیا آمد. پدرش، حاجی عبدالحمید، در پتروفسک، از شهرهای قفقاز، به تجارت اشتغال داشت. او تحصیلات ابتدایی را در زادگاه خود گذراند، سپس به پتروفسک رفت و در تجارتخانه پدرش به کار پرداخت. مدتی بعد به ایران بازگشت و در تبریز به تحصیل علوم دینی روی آورد و فقه و اصول را از سید ابوالحسن انگجی تبریزی فراگرفت. محمد بر خلاف دیگر طلاب که به فراگیری فقه و اصول قناعت می‌کردند، ریاضیات و حکمت و طبیعیات و تاریخ و ادبیات را نیز آموخت. او را از شاگردان محمدعلی مدرس تبریزی نیز برشمرده‌اند. خیابانی در مدرسه طالبیه تبریز به تدریس نیز پرداخته است. همچنین پیش‌نماز مسجد کریم‌خان در محله‌ی خیابان تبریز و چندی نیز پیش‌نماز مسجد جامع تبریز بود.

خیابانی در ۲۹ ذی‌الحجه ۱۳۳۸ق برابر با (21 شهریور ۱۲۹۹ش) توسط عمال استبداد وقت کشته شد. پیکرش به طور موقت در گورستان امامزاده حمزه تبریز دفن و بعدها به شهر ری منتقل و در صحن حرم عبدالعظیم حسنی به خاک سپرده شد.

مرگ خیابانی موجب تأثر و تأسف شد و شاعرانی چون ملک الشعرای بهار، عارف قزوینی، محمدعلی صَفْوت و علی اکبر آگاه در رثای او شعرهایی سرودند. مهدی بامداد او را مردی با استعداد، درستکار و ناطق زبردست دانسته و قیام وی در برابر خیانت وثوق الدوله و قرارداد ۱۹۱۹م. را ستوده است. حسین مکی ضمن اشاره به دانشمندی و زبان دانی خیابانی، بر اینکه وی به جای ایجاد نیروی مسلح به تربیت معنوی مردم همت گماشته و با نطق‌های خود سعی در تنویر افکار عمومی داشته، تأکید کرده و بی‌توجهی خیابانی به جمع آوری نیروی نظامی را دلیل شکست قیام دانسته است.

دیدگاه خیابانی نسبت به دولت وقت عثمانی

در اوایل قرن بیستم، امپراتوری عثمانی در حال فروپاشی بود و این وضعیت تأثیرات عمیقی بر کشورهای همسایه، از جمله ایران، داشت. خیابانی به عنوان یک روحانی و فعال سیاسی، به شدت تحت تأثیر این تحولات قرار داشت و به نقد وضعیت موجود و تلاش برای اصلاحات پرداخت.

او به عنوان یک ملی‌گرا، به شدت مخالف نفوذ عثمانی‌ها در ایران بوده و بر این باور بود که امپراتوری عثمانی به عنوان یک قدرت خارجی، تهدیدی برای استقلال و تمامیت ارضی ایران محسوب می‌شود. خیابانی همچنین به انتقاد از سیاست‌های استعماری و نفوذ خارجی در ایران پرداخته و خواستار وحدت و همبستگی ملی برای مقابله با این تهدیدات بود.

دیدگاه‌های خیابانی نسبت به عثمانی‌ها و نفوذ خارجی، تأثیرات عمیقی بر جنبش‌های ملی‌گرایانه در ایران داشت. او با تأکید بر اهمیت استقلال و خودکفایی، الهام‌بخش نسل‌های بعدی از ملی‌گرایان ایرانی شد. خیابانی همچنین به ترویج فرهنگ و هویت ایرانی پرداخته و تلاش می‌کرد تا مردم را به آگاهی از حقوق خود وادار کند.

در نهایت باید گفت که شیخ محمد خیابانی به عنوان یک شخصیت کلیدی در تاریخ معاصر ایران، دیدگاه‌های خاصی نسبت به عثمانی‌ها و نفوذ خارجی داشت. او با تأکید بر استقلال و هویت ملی، به ترویج اصلاحات اجتماعی و سیاسی پرداخته و تأثیرات عمیقی بر جنبش‌های ملی‌گرایانه در ایران گذاشت. این دیدگاه‌ها همچنان در تاریخ معاصر ایران مورد توجه قرار دارد و به عنوان یک منبع الهام برای نسل‌های آینده باقی مانده است.