گروه فرهنگ و ادب/ سردبیر: پرسشی که همواره درباره‌ی هویت و زبان مردم آذربایجان پرسیده می‌شود این است که؛ ترک‌های سلجوقی و پیش از آنها ترکان غزنوی و البته مغولان چند صد سال بر فلات ایران حکومت کردند اما در این میان چرا فقط زبان آذربایجان به ترکی دگرگون شد؟! چرا مناطق مرکزی ایران که بیشتر توسط سلجوقیان و غزنویان هدایت و رهبری سیاسی می‌شد به ترکی تغییر پیدا نکرد؟ در پاسخ این سوال باید نوشت که یکی از مهمترین عوامل دگرگونی زبان مردم آذربایجان حکومت ۱۳۰ ساله «ترکمن‌های آق قویونلو و قره قویونلو» بر شمال غرب ایران بود. که پایتخت شان «تبریز» و «زبان رسمی حکومتشان ترکی» بود. اما همین حضور 130 ساله هم به تنهایی نتوانست زبان مردم منطقه را به زبان شیرین ترکی آذربایجانی تغییر دهد و این تغییر زبان تا اوایل دوره‌ی قاجار هم ادامه داشت.

دیدگاه اندیشمندان درباره دگرگشت زبان آذربایجان

ﺩﺭ ﻣﻮﺭﺩ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﺻﯿﻞ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﻭ ﺩﮔﺮﮔﺸﺖ ﺁﻥ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﮐﻪ ﺁﻣﯿﺰﻩ‌ﺍﯼ ﺍﺯ ﻓﺎﺭﺳﯽ، ﺗﺮﮐﯽ ﻭ ﭘﻬﻠﻮﯼ ﺍﺳﺖ ﺑﺮﺭﺳﯽ‌ﻫﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ – ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ ﺑﺴﯿﺎﺭﯼ ﺻﻮﺭﺕ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ. ﻣﻮﺭﺧﺎﻥ ﻭ ﭘﮋﻭﻫﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻫﻤﮕﯽ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻧﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻧﺸﺎﻥ ﺩﺍﺩﻩ ﺍﻧﺪ ﮐﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﺩﺭ ﺑﺮﻫﻪﺍﯼ ﺍﺯ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﺯﺑﺎﻥ ﻣﺤﻠﯽ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻣﺘﻮﻥ ﻋﺮﺑﯽ «ﺁﺫﺭﯼ / ﺍﻵﺫﺭﯾﻪ» ﻭ ﺩﺭ ﻣﺘﻮﻥ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ ﻓﺎﺭﺳﯽ / ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ «ﺯﺑﺎﻥ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻧﯽ» ﻧﺎﻡ ﺩﺍﺷﺖ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﺍﯾﻦ ﻣﯿﺎﻥ ﺑﺎﯾﺪ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﮐﺮﺩ ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺮﺍﺳﺮ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﻓﻼﺕ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺍﺯ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺑﺰﺭﮒ ﺗﺎ ﺁﻧﺎﺗﻮﻟﯽ ﮐﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭ ﺷﺌﻮﻥ ﺍﺩﺑﯽ ﻭ ﻋﻠﻤﯽ ﺟﺎﺭﯼ ﻭ ﺳﺎﺭﯼ ﺑﻮﺩﻩ، ﺩﺭ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﻧﯿﺰ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻫﻤﻮﺍﺭﻩ ﻣﻮﺟﻮﺩﯾﺖ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ ﻭ ﺍﺩﺑﯽ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺣﻔﻆ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ. ﺯﺑﺎﻥ ﻣﺤﻠﯽ ﻗﺪﯾﻢ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﮐﻪ ﺯﺑﺎﻥ «ﺁﺫﺭﯼ ﭘﻬﻠﻮﯼ» ﻧﺎﻣﯿﺪﻩ ﻣﯽﺷﻮﺩ ﺑﻪ ﺩﻟﯿﻞ ﭘﯿﺸﯿﻨﻪ‌ی ﻣﮑﺘﻮﺏ ﺍﻧﺪﮐﺶ ﻧﺎﺗﻮﺍﻥ ﺑﻮﺩ. ﺯﯾﺮﺍ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻧﯽ‌ها ﻫﻤﻮﺍﺭﻩ ﺑﻪ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻭ ﺧﻠﻖ ﮐﺮﺩﻩ ﺍند، ﺍﯾﻦ ﻭﺍﻗﻌﯿﺖ ﺍﺯ ﺑﺪﻭ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺗﺎ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﺷﻬﺮﯾﺎﺭ ﮐﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺍﺛﺮ ﻣﻬﻢ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﻣﺤﻠﯽ ﺭﺍ ﺁﻓﺮﯾﺪ ﻣﺸﻬﻮﺩ ﺑﻮﺩ.

ﭘﮋﻭﻫﺶ ﻫﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﺩﺭ ﺧﺼﻮﺹ ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺩﮔﺮﮔﺸﺖ ﺯﺑﺎﻥ ﺩﺭ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺍﺣﻤﺪ ﮐﺴﺮﻭﯼ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ آذربایجانی ﺑﻮﺩ ﮐﻪ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﻭﻟﯿﻦ ﺑﺎﺭ ﺑﺎﺏ ﭘﮋﻭﻫﺶ ﺩﺭ ﺍﯾﻦ ﺧﺼﻮﺹ ﺭﺍ ﺑﺎﺯ ﮐﺮﺩ. ﭘﺲ ﺍﺯ ﻭﯼ ﺩﯾﮕﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎﻥ ﻭ ﭘﮋﻭﻫﻨﺪﮔﺎﻥ ﺁﺫﺭﯼ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎﺻﺢ ﻧﺎﻃﻖ، ﻣﻨﻮﭼﻬﺮ ﻣﺮﺗﻀﻮﯼ، ﻓﯿﺮﻭﺯ ﻣﻨﺼﻮﺭﯼ، ﻣﺤﻤﺪ ﺍﻣﯿﻦ ﺭﯾﺎﺣﯽ ﺧﻮﯾﯽ، ﺭﺣﯿﻢ ﺭﺿﺎﺯﺍﺩﻩ ﻣﻠﮏ و دیگران که کم هم نیستند ﺍﯾﻦ ﻣﺴﯿﺮ ﺭﺍ ﭘﯿﻤﻮﺩﻧﺪ. ﺍﯾﻦ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻭ ﺳﺎﯾﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎﻥ ﻫﺮ ﯾﮏ ﺑﻪ ﻣﺮﺍﺗﺐ به ﻻﯾﻪ ﻫﺎﯼ ﺟﺪﯾﺪﺗﺮﯼ ﺍﺯ ﻭﺍﻗﻌﯿﺖ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ ﺭﺳﯿﺪﻧﺪ ﻭ ﺑﻪ ﺣﻖ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﻧﮕﺎﻩ ﺍﯾﺪﺋﻮﻟﻮﮊﯼ ﺯﺩﻩ ﺳﯿﺎﺳﯽ ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺩﺭ ﺁﺛﺎﺭ ﻣﺤﻤﺪﺗﻘﯽ ﺯﻫﺘﺎﺑﯽ ﻭ ﺑﻪ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﺣﺰﺏ ﺑﻌﺚ ﺩﯾﺪﻩ ﺷﺪ، ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐﺎﺭﯼ ﻋﻠﻤﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﯼ ﺩﻗﯿﻖ ﮐﻠﻤﻪ ﺭﺍ ﭘﯿﺶ ﺑﺒﺮﻧﺪ.

ﻣﺤﻤﺪ ﺍﻣﯿﻦ ﺭﯾﺎﺣﯽ ﺧﻮﯾﯽ ﺩﺭ ﺁﺛﺎﺭ ﻭ ﭘﮋﻭﻫﺶ ﻫﺎﯼ ﺧﻮﺩ ﮔﺎﻡﻫﺎﯾﯽ ﻓﺮﺍﺗﺮ ﻭ ﻣﻬﻢ ﺗﺮ ﺍﺯ ﺍﺣﻤﺪ ﮐﺴﺮﻭﯼ ﺑﺮﺩﺍﺷﺖ. ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﮐﺴﺮﻭﯼ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﭘﮋﻭﻫﻨﺪﻩ ﻣﻬﻢ ﺩﺭ ﻣﺴﯿﺮ ﺯﺑﺎﻥ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺑﻮﺩ ﺍﻣﺎ ﺯﻧﺪﻩ ﯾﺎﺩ ﺭﯾﺎﺣﯽ ﭘﮋﻭﻫﺸﯽ ﺩﺍﻣﻨﻪدار‌ﺗﺮ ﺭﺍ ﺁﻏﺎﺯ ﮐﺮﺩ.

ﻭﯼ ﺩﺭ ﺁﺛﺎﺭﺵ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮﻉ «ﻗﺪﺭﺕ ﻭ ﺍﻗﺘﺪﺍﺭ ﺳﯿﺎﺳﯽ» ﺍﻫﻤﯿﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﻭ ﺩﮔﺮﺷﺖ ﺯﺑﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻉ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺳﻔﯿﺪﮔﻮﺳﻔﻨﺪﺍﻥ (ﺁﻕ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮﻫﺎ) ﻭ ﺳﯿﺎﻩ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪﺍﻥ (ﻗﺮﻩ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮﻫﺎ ) ﺗﻮﺿﯿﺢ ﺩﺍﺩ. ﻣﯽﺩﺍﻧﯿﻢ ﮐﻪ ﺍﯾﻦ ﺩﻭ ﻃﺎﯾﻔﻪ ﺗﺮﮐﻤﺎﻧﯽ ﭘﺲ ﺍﺯ ﯾﻮﺭﺵ ﻭ ﺗﻬﺎﺟﻢ ﺑﻪ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﺮﮐﺰﯼ ﻓﺮﺍﮔﯿﺮﯼ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﻭﺟﻮﺩ ﻧﺪﺍﺷﺖ ﻭ ﺻﻔﻮﯾﺎﻥ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻠﯽ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺭﺍ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﻧﺪﺍﺩﻩ ﺑﻮﺩﻩ، ﺑﺮ ﻣﻨﺎﻃﻘﯽ ﺍﺯ ﻗﻔﻘﺎﺯ، ﺁﻧﺎﺗﻮﻟﯽ ﻭ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺣﮑﻤﺮﺍﻧﯽ ﻣﯽ ﮐﺮﺩﻧﺪ. ﺣﮑﻤﺮﺍﻧﯽ ﺁﻕﯾﻮﻧﻠﻮﻫﺎ ﮐﻪ ﻣﻘﺮﺷﺎﻥ ﺩﺭ ﺗﺒﺮﯾﺰ ﺑﻮﺩ ﻧﺰﺩﯾﮏ ﺑﻪ 130 ﺳﺎﻝ ﻃﻮﻝ ﮐﺸﯿﺪ ﻭ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻣﻬﻤﯽ ﺑﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺯﺑﺎﻥ ﻣﺮﺩﻡ ﻧﺎﺣﯿﻪ ﺑﻪ ﻭﯾﮋﻩ ﺗﺒﺮﯾﺰ ﮔﺬﺍﺷﺖ. ﺗﺎﺛﯿﺮﯼ ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎ ﺁﻣﺪﻥ ﻟﺸﮑﺮﯾﺎﻥ ﻗﺰﻟﺒﺎﺵ ﺍﺯ ﺁﻧﺎﺗﻮﻟﯽ ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺷﺪ.

ﺩﮐﺘﺮ ﺍﻣﯿﻦ ﺭﯾﺎﺣﯽ ﮐﻪ ﺍﺯ ﻋﻠﻢ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻧﯿﺰ ﺑﻬﺮﻩ ﺍﯼ ﺩﺍﺷﺖ ﺍﯾﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺯﺑﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﺎ «ﺭﺍﺑﻄﻪ ﺳﻠﻄﻪ» ﺣﺎﮐﻤﺎﻥ ﺗُﺮﮎ ﺩﺭ ﻫﻤﯿﻦ ﻋﺼﺮ ﺗﻮﺻﯿﺢ ﻣﯽﺩﻫﺪ. ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﻭﯼ ﻣﺮﺍﻭﺩﺍﺕ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﺎ ﺣﺎﮐﻤﺎﻥ «ﺳﻔﯿﺪ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪﺍﻥ» ﻭ ﻋﻤّﺎﻝ ﺁﻧﻬﺎ ﮐﻪ ﺑﯽﺷﮏ ﺗُﺮﮎ ﺑﻮﺩﻧﺪ، ﻧﯿﺎﺯﻣﻨﺪ ﯾﺎﺩﮔﯿﺮﯼ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﻮﺩ. ﺭﺍﺑﻄﻪ ﺳﻠﻄﻪ ﺩﺭ ﺍﯾﻨﺠﺎ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﺩﺭ ﯾﺎﺩﮔﯿﺮﯼ ﺯﺑﺎﻥ ﺁﺫﺭﯼ ﮐﻪ ﺯﺑﺎﻧﯽ ﻣﺤﻠﯽ ﻭ ﮐﻢ ﺗﻮﺍﻥ ﺑﻮﺩ ﺍﺯ ﺳﻮﯼ ﺣﺎﮐﻤﺎﻥ ﺗُﺮﮎ ﻣﯽ ﺷﺪ. ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺁﻧﻬﺎ ﻧﯿﺰ ﺍﺯ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ. ﮐﻪ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﯼ ﺁﻥ ﻣﯽ ﺑﺎﯾﺴﺖ ﺍﺯ ﺳﻮﯼ ﭘﮋﻭﻫﺸﮕﺮﺍﻥ ﻭ ﺩﺍﻧﺸﺠﻮﯾﺎﻥ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺑﺮﺭﺳﯽ ﺷﻮﺩ. ﺍﻣﺎ ﻣﯽ ﺩﺍﻧﯿﻢ ﮐﻪ ﻧﺎﻡ ﺳﻪ ﺗﻦ ﺍﺯ ﺣﺎﮐﻤﺎﻥ ﺳﻔﯿﺪ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪﺍﻥ ایرانی ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ ﻫﺎﯼ ﺟﻬﺎﻧﮕﯿﺮ ، ﺭﺳﺘﻢ ﻭ ﺍﻟﻮﻧﺪ. ﻗﺮﻩ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮﻫﺎ ﻭ ﺁﻕ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮ ﻫﺎ ﻫﺮ ﺩﻭ ﺍﺯ ﻃﻮﺍﯾﻒ ﻭ ﺍﯾﻼﺕ ﺗﺮﮐﻤﻦ ﻭ ﺳُﻨﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻼﻭﻩ ﺑﺮ ﺗﺤﻤﯿﻞ ﺳﯿﺴﺘﻤﺎﺗﯿﮏ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﻪ ﻣﺮﺩﻡ ، ﺑﺎ ﻣﻈﺎﻫﺮ ﺗﺸﯿﻊ ﻧﯿﺰ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ. ﺳﺘﻢﻫﺎﯼ ﻣﺬﻫﺒﯽ ﻭ ﻣﻠﯽ ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﺍﯾﻦ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺍﻓﺰﺍﯾﺶ ﯾﺎﻓﺖ ﻭ ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻥ ﺍﻧﻘﻼﺏ ﺻﻔﻮﯼ ﺭﺍ ﭘﺎﺳﺨﯽ ﺑﻪ ﺍﯾﻦ ﻭﺿﻌﯿﺖ ﺳﻠﻄﻪ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﮐﺮﺩ. ﺍﻧﻘﻼﺑﯽ ﮐﻪ ﺍﺯ ﯾﮑﺴﻮ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺭﺍ ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻣﯽ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺍﺯ ﺳﻮﯼ ﺩﯾﮕﺮ ﺗﺸﯿﻊ ﺭﺍ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻠﯽ ﻭ ﺭﺳﻤﯽ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺍﻋﻼﻡ ﻣﯽ ﻧﻤﻮﺩ.

ﺩﺭ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺗﺮﮐﻤﻦﻫﺎﯼ ﺁﻕ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮ ﻭ ﻗﺮﺍ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮ، ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺣﺪﺱ ﺯﺩ ﮐﻪ ﭘﺸﺘﻮﺍﻧﻪ ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﺯﺑـﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﻭ ﻧﯿﺎﺯ ﻣﺮﺩﻡ ﺑـﻪ ﺗـﻤﺎﺱ ﺑﺎ ﻋﻤّﺎﻝ ﺣﮑﻮﻣﺖ، ﻣﻮﺟﺐ ﺁﺷﻨﺎﯾﯽ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﺯﺑﺎﻧﺎﻥ ﺑﻌﻀﯽ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﺎ ﺯﺑﺎﻥ ﻧﻮ ﺭﺳﯿﺪﻩ ﻭ ﻋﻘﺐ ﻧﺸﯿﻨﯽ ﺗﺪﺭﯾﺠﯽ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﺩﺭﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺎﻥ ﺩﻟﯿﻞ ﻭ ﺑﻪ ﻫﻤﺎﻥ ﺻﻮﺭﺗﯽ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺁﺳﯿﺎﯼ ﺻﻐﯿﺮ ﺑﺎ ﻭﺭﻭﺩ ﺗـﺮﮐﻬﺎ ﻭ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﺪﺭﯾﺞ ﺑﻮﻣﯿﺎﻥ «ﺭﻭﻣﯽ»ﺗﺒﺎﺭ ﺗﺮﮎ ﺯﺑﺎﻥ ﺷﺪﻧﺪ.

ﺯﻧﺪﻩ ﯾﺎﺩ «دکتر ﺭﯾﺎﺣﯽ خویی» ﺩﺭ ﺍﺛﺮﯼ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ «ﻣﻼﺣﻈﺎﺗﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﺯﺑﺎﻥ ﮐﻬﻦ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ» ﺩﮔﺮﮔﺸﺖ ﺯﺑﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺍﯾﻦ ﺩﻭﺭﻩ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺮﺭﺳﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ:

«ﺍﯾﻦ ﺭﺍ ﻣﯽﺩﺍﻧﯿﻢ ﮐﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﺎﺭ ﺑﺎ ﺭﺳﯿﺪﻥ ﺗﺮﮐﻤﻨﻬﺎﯼ ﺳﻠﺠﻮﻗﯽ ﺩﺭ ﻧﯿﻤﻪﻫﺎﯼ ﻗـﺮﻥ ﭘﻨـﺠﻢ ﺑﻪ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ، ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﻪ ﮔﻮﺵ ﻣﺮﺩﻡ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﺯﺑﺎﻥ ﺷﻬﺮﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺭﺍﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ، ﺭﺳﯿﺪ. ﺩﻭﯾﺴﺖ ﺳﺎﻝ ﺑﻌﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻫﻤﻪ ﻗﺮﺍﺋﻦ ﻫﻨﻮﺯ ﺍﮐﺜﺮﯾّﺖ ‌‌ﻣﺮﺩﻡ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﮐﻬﻦ ﺧﻮﺩ ﺳﺨﻦ ﻣـﯽﮔﻔﺘﻨﺪ، ﺣـﻤﺪ ﺍﻟﻪ ﻣﺴﺘﻮﻓﯽ ﺩﺭ «ﻧـﺰﻫﺔ ﺍﻟﻘﻠﻮﺏ» ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﺧﻮﯼ ﻧﻮﺷﺖ: «ﻣﺮﺩﻣﺶ ﺳﻔﯿﺪ ﭼﻬﺮﻩ ﻭ ﺧﺘﺎﯾﯽ ﻧﮋﺍﺩ ﻭ ﺧﻮﺏ ﺻﻮﺭﺕﺍﻧﺪ ﻭ ﺑﺪﯾﻦ ﺳﺒﺐ ﺧﻮﯼ ﺭﺍ ﺗﺮﮐﺴﺘﺎﻥ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺧﻮﺍﻧﻨﺪ». ﺍﺯ ﺍﯾﻨﺠﺎ ﺑـﺮ ﻣﯽﺁﯾﺪ ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺷﻬﺮﯼ ﮐﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﮐﻬﻦ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﺧﻮﯼ ﺑـﻮﺩﻩ ﻭ ﺩﻟﯿـﻠﺶ ﺭﻭﺷـﻦ ﺍﺳﺖ. ﺧﻮﯼ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺭﺍﻩ ﻟﺸﮕﺮ ﮐﺸﯽ ﻭ ﻣﻬﺎﺟﺮﺕ ﺗﺮکمن‌ها ﺑﻪ ﺁﺳﯿﺎﯼ ﺻﻐﯿﺮ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﺑﺎ ﻭﺿﻊﺍﻗﻠﯿﻤﯽ ﻣﺴﺎﻋﺪ ﺑـﺮﺍﯼ ‌ﺗـﻮﻗّﻒ ﮐﻢ ﻭ ﺑﯿﺶ ﺍﺯ ﺭﺍﻩ ﺭﺳﯿﺪﮔﺎﻥ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻮﺩ. ﺩﺭ ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ 454-456 ﻣﺮﺩﻡ ﺧﻮﯼ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺑﺎﺭ ﺑﺎ ﺳﭙﺎﻩ ﻃـﻐﺮﻝ ﺳـﻠﺠﻮﻗﯽ ﺟـﻨﮕﯿﺪﻧﺪ ﻭ ﺩﺭ 463 ﺍﻟﺐ ﺍﺭﺳﻼﻥ ﺧﻮﯼ ﺭﺍ ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺠﻤّﻊ ﺳﭙﺎﻫﯿﺎﻥ ﺑﺮﺍﯼ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﺭﻭﻡ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩ. ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺳﻨﺠﺮ ﺧﻮﯼ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺧﺎﺹ ﮔـﺮﻓﺖ (ﯾﻌﻨﯽ ﺧﺎﻟﺼﻪ‌ی ﺳﻠﻄﻨﺘﯽ ﮐﺮﺩ).

ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺩﺭ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺗﺮﮐﻤﻦﻫﺎﯼ ﺁﻕ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮ ﻭ ﻗﺮﺍ ﻗﻮﯾﻮﻧﻠﻮ، ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺣﺪﺱ ﺯﺩ ﮐﻪ ﭘﺸﺘﻮﺍﻧﻪی ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﺯﺑـﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﻭ ﻧﯿﺎﺯ ﻣﺮﺩﻡ ﺑـﻪ ﺗـﻤﺎﺱ ﺑﺎ ﻋﻤّﺎﻝ ﺣﮑﻮﻣﺖ، ﻣﻮﺟﺐ ﺁﺷﻨﺎﯾﯽ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﺯﺑﺎﻧﺎﻥ ﺑﻌﻀﯽ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﺎ ﺯﺑﺎﻥ ﻧﻮ ﺭﺳﯿﺪﻩ ﻭ ﻋﻘﺐ ﻧﺸﯿﻨﯽ ﺗﺪﺭﯾﺠﯽ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﺩﺭﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺎﻥ ﺩﻟﯿﻞ ﻭ ﺑﻪ ﻫﻤﺎﻥ ﺻﻮﺭﺗﯽ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺁﺳﯿﺎﯼ ﺻﻐﯿﺮ ﺑﺎ ﻭﺭﻭﺩ ﺗـﺮﮐﻬﺎ ﻭ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﺪﺭﯾﺞ ﺑﻮﻣﯿﺎﻥ «ﺭﻭﻣﯽ ﺗﺒﺎﺭ»، ﺗﺮﮎ ﺯﺑﺎﻥ ﺷﺪﻧﺪ.

ﺩﺭ ﺧﻮﺩ ﺗﺒﺮﯾﺰ- ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺗﺮکمن‌ها -ﭼﻨﺎﻥ ﮐﻪ ﺍﺯ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭘﯿﺶ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺮ ﻣﯽﺁﯾﺪ ﻭ ﺑﺎ ﺑﺮﺭﺳﯽ ﺍﺟﻤﺎﻟﯽ ﻭﺿﻊ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﺁﻥ ﺷﻬﺮ ﺩﺭ «ﺗﺬﮐﺮه‌ی ﺗﺤﻔﻪ‌ی ﺳﺎﻣﯽ» ﺑﯿﺎﻥ ﺧﻮﺍﻫﯿﻢ ﮐﺮﺩ، ﺗﺎ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﻗﺮﻥ ﺩﻫﻢ ﻫـﻨﻮﺯ ﺯﺑـﺎﻥ ﭘﯿﺸﯿﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺍﺣﺘﻤﺎﻻ‌ ﺩﮔﺮﮔﺸﺖ ﻗﻄﻌﯽ ﺩﺭ ﺟﻨﮕﻬﺎﯼ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺷﺎﻩ ﺗﻬﻤﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎﻧﯿﻬﺎ ﻭ ﺍﺷﻐﺎﻝ ﺑﯿﺴﺖ ﺳﺎله‌ی ﺁﻥ ﺷﻬﺮ ﭘﯿﺶ ﺍﺯ ﺷﺎﻩ ﻋﺒﺎّﺱ ﺑﺰﺭﮒ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ.

ﺁﻧﭽﻪ ﺍﺯ «ﺭﻭﺿﺎﺕ ﺍﻟﺠﻨﺎﻥ» ﺣﺎﻓﻆ ﺣﺴﯿﻦ ﮐﺮﺑﻼﯾﯽ ﺗﺒﺮﯾﺰﯼ (ﻣﺘﻮﻓّﯽ 997) ﻭ ﺭﺳـﺎﻟﻪ ﺍﻧـﺎﺭﺟﺎﻧﯽ (ﺗﺄﻟﯿﻒ ﺷﺪﻩ ﺩﺭ 985-994) ﺑﺎﺭﻫﺎ ﺩﺭ ﻣﻘﺎﻻﺕ ﻣﺤﻘّﻘﺎﻥ ﻧﻘﻞ ﺷﺪﻩ، ﻣﺆﯾّﺪ ﺍﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺎ ﭘﺎﯾﺎﻥ ﻗﺮﻥ ﺩﻫﻢ ﻫﻨﻮﺯ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﯾﺎ ﺁﺫﺭﯼ ﺩﺭ ﺗﺒﺮﯾﺰ ﻭ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﻬﺮﻫﺎﯼ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ، ﺑﻪ ﮐﻠّﯽ ﺍﺯ ﻣﯿﺎﻥ ﻧﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳـﺖ.

ﺍﻭﻟﯿـﺎ ﭼﻠﺒﯽ ﺟﻬﺎﻧﮕﺮﺩ ﺑﺴﯿﺎﺭ ﻣﺸﻬﻮﺭ ﺗﺮﮎ ﻫﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺧﻮﺩ ﺩﻭ ﺑﺎﺭ ﺩﺭ ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ 1051 ﻭ 1056 ﺑﻪ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺁﻣﺪﻩ ، ﺑﻪ ﺩﻭﺍﻡ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﺩﺭ ﭘﺎﺭﻩﺍﯼ ﻧﻮﺍﺣﯽ ﺍﺷﺎﺭﺍﺗﯽ ﺩﺍﺭﺩ. ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ زبان ﻣﺮﺩﻡ تبریز ﮔﻮﯾﺪ: «ﺭﻋﺎﯾﺎ ﻭ ﺍﺭﺑﺎﺏ ﻣﻌﺎﺭﻑ ﺁﻥ ﺑﻪ ﻓﺎﺭﺳﯽ (ﺍﺣﺘﻤﺎﻻ ﯾﻌﻨﯽ ﻓـﻬﻠﻮﯼ) ﺗـﮑﻠّﻢ ﻣـﯽ ﮐﻨﻨﺪ.» و درباره مردم نخجوان گوید: «ﻣﺮﺩﻡ ﻧﺨﺠﻮﺍﻥ ﺑـﻪ ﺯﺑـﺎﻥ ﺩﻫﻘﺎﻧﯽ ﺣﺮﻑ ﻣﯽﺯﻧﻨﺪ؛ ﺍﻣّﺎ ﻋﺎﺭﻓﺎﻥ ﻭ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﻭ ﻧﺪﯾﻤﺎﻥ ﻇﯿﻔﺸﺎﻥ ﺑﺎ ﻇﺮﺍﻓﺖ ﻭ ﻧﺰﺍﮐﺖ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﭘﻬﻠﻮﯼ ﻭ ﻣﻐﻮﻟﯽ ﮐﻪ ﺯﺑـﺎﻧﻬﺎﯼ ﻗـﺪﯾﻤﯽ ﺍﺳـﺖ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ. ﺷﻬﺮ ﻧﺸﯿﻨﺎﻧﺸﺎﻥ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻧﻬﺎﯼ ﺩﻫﻘﺎﻧﯽ، ﺩﺭﯼ، ﻓﺎﺭﺳﯽ، ﻏﺎﺯﯼ، ﭘﻬﻠﻮﯼ ﺣﺮﻑ ﻣﯽﺯﻧﻨﺪ … ﺗﺮﮐﻤﻨﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻧﻮﺍﺣﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺁﻥ ﺳﺎﮐﻨﻨﺪ، ﻟﻬﺠﻪﻫﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻐﻮﻟﯽ ﺩﺍﺭﻧﺪ.»  و ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﻣﺮﺍﻏﻪ ﮔﻮﯾﺪ: «ﺍﮐﺜﺮ ﺯﻧﺎﻥ ﻣﺮﺍﻏﻪ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﭘﻬﻠﻮﯼ ﮔﻔﺖ ﻭ ﮔﻮ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ».

ﺳﺨﻦ ﺍﻭ ﺩﺭﺑـﺎﺭﻩ ﺯﺑـﺎﻥ ﺯﻧـﺎﻥ ﻣﺮﺍﻏﻪ، ﻓﺼﻞ ﺭﺳﺎﻟﻪ ﺍﻧﺎﺭﺟﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﺩﺭ «ﺗﻮﺍﺿﻌﺎﺕ ﺍﻧﺎﺙ ﺗﺒﺮﯾﺰ» ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﮐﻬﻦ ﺑﻪ ﯾﺎﺩ ﻣﯽﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﻣﻌﻠﻮﻡ ﻣﯽﺷﻮﺩ ﮐـﻪ ﺧـﺎﻧﻪ ﻧﺸﯿﻨﯽ ﺯﻧﺎﻥ ﻭ ﺩﻭﺭﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺍﺯ ﺍﺟﺘﻤﺎﻉ ﻭ ﺑﯽﻧﯿﺎﺯﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺍﺯ ﮔﻔﺘﮕﻮﻫﺎﯼ ﺩﯾﻮﺍﻧﯽ ﻭ ﺑﺎﺯﺍﺭﯼ ﺳﺒﺐ ﺷﺪﻩ ﮐﻪ ﻃـﺒﻌﺎ ﺩﮔـﺮ ﮔـﺸﺘﻬﺎﯼ ﺯﺑﺎﻥ در ﻣﺤﺎﻭﺭﺍﺕ ﺁﻧﻬﺎ ﮐﻤﺘﺮ ﻭ ﺩﯾﺮﺗﺮ ﺍﺛﺮ ﺑﮕﺬﺍﺭﺩ. ﺩﺭ ﻣﯿﺎﻥ ﻃﺒﻘﺎﺕ ﻭ ﮔﺮﻭﻫﻬﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮﺩﻡ ﻫﻢ ﺯﻣﺎﻥ ﻭ ﺗـﺎﺭﯾﺦ ﺗـﻐﯿﯿﺮ ﺯﺑﺎﻥ ﯾﮑﺴﺎﻥ ﻧﺒﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ. ﻣﺜﻼ‌ ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺣﺪﺱ ﺯﺩ ﮐﻪ ﭘﺲ ﺍﺯ ﻗﯿﺎﻡ ﺷﺎﻩ ﺍﺳﻤﺎﻋﯿﻞ، ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﮔﺎﻥ ﻣﺮﺩﻡ ﺷـﺎﻓﻌﯽ، ﻣﺪّﺗﻬﺎ ﺯﺑـﺎﻥ ﮐـﻬﻦ ﺭﺍ ﺣﻔﻆ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﺩﺭ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻗﺰﻟﺒﺎﺷﻬﺎ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﺟﺪﯾﺪ ﺳﺨﻦ ﻣﯽﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ. ﭼﻨﺎﻥ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﯿﻢ ﻭﺍﭘﺴﯿﻦ ﻣﻨﺒﻊ ﺍﺯ ﺁﺧﺮﯾﻦ ﯾﺎﺩﮔﺎﺭﻫﺎﯼ ﺯﺑﺎﻥ ﮐﻬﻦ ﺩﺭ ﺁﺫﺭﺑـﺎﯾﺠﺎﻥ، ﻣﺴﻄﻮﺭﺍﺕ ﺟُﻨﮓ ﻣﮑﺘﻮﺏ ﺩﺭ 1125 ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺩﻭ ﺑﯿﺘﯽﻫﺎﯼ ﺭﺍﺯﯼ «ﻣﻬﺎﻥ ﮐﺸﻔﯽ» ﺷﺎﻋﺮ ﻧﻤﯿﻦ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺁﻣﺪﻩ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻧﺠﺎ ﻣـﻌﻠﻮﻡ ﻣـﯽﺷﻮﺩ ﮐـﻪ ﺷﻌﺮ ﻓﻬﻠﻮﯼ ﻧﺠﻢ ﺭﺍﺯﯼ ﺑﺎ ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺳﺎﻝ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﻭ ﯾﮏ ﺻﺪ ﻓﺮﺳﻨﮓ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﮑﺎﻧﯽ، ﻫﻨﻮﺯ ﺩﺭ ﺷﻤﺎﻝ ﺷـﺮﻕ ﺁﺫﺭﺑـﺎﯾﺠﺎﻥ ﺑﻪ ﺯﺑـﺎﻥ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.

ﺍﺯ ﻣﺠﻤﻮﻉ ﺁﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﯿﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽﺷﻮﺩ ﮐﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﺍﺑـﺘﺪﺍ ﺩﺭ ﺩﺭﻭﺍﺯه ﺧﺮﻭﺟﯽ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ ﺩﺭ ﺧﻮﯼ ﺟﺎ ﺧﻮﺵ ﮐﺮﺩ ﻭ ﻧﻮﺍﺣﯽ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ ﺷﻤﺎﻝ ﺷﺮﻗﯽ ﺁﺫﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥ، ﻫﻤﺎﻥ ﺟﺎﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻫﻨﻮﺯ ﺑﻘﺎﯾﺎﯾﯽ ﺍﺯ ﺁﺫﺭﯼ ﺑـﺮ ﺳـﺮ ﺯﺑﺎﻧﻬﺎﺳﺖ ﺁﺧﺮﯾﻦ ﺟﺎﻫﺎﯾﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯽ ﺩﺭ ﺁﻧﻬﺎ ﺭﺍﻩ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ. ﺍﯾﻦ ﻧﮑﺘﻪ ﻫﻢ ﮔﻔﺘﻨﯽ ﺍﺳـﺖ ﮐـﻪ ﺗﺎ ﮐﻨﻮﻥ ﺩﺭ ﺑﺮﺭﺳﯽ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﮐﻬﻦ ﺁﺫﺭﺑـﺎﯾﺠﺎﻥ ، ﺗﻨﻬﺎ ﺑـﻪ ﺍﺷـﺎﺭﺍﺕ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﺎﻥ ﭘﯿﺸﯿﻦ، ﯾﺎ ﺩﻭ ﺑﯿﺘﯽﻫﺎ ﻭ ﻋﺒﺎﺭﺍﺕ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻩ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﯾﺎ ﺑـﻪ ﮔـﻮﯾﺶ ﮐﻬﻦ ﻣﺮﺩﻡ ﺭﻭﺳﺘﺎﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻫﻨﻮﺯ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻣﺤﺎﻭﺭﻩ ﺑﻪ ﮐﺎﺭ ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ ﺗﻮﺟّﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺁﻧـﭽﻪ ﻣـﺎﻧﺪﻩ ﻭ ﻣﯽﺗﻮﺍﻧﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﯾﺪﮔﺎﻩ ﺗﺎﺯﻩﺍﯼ ﻣـﻄﺮﺡ ﻧـﻤﺎﯾﺪ ﻭ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺗـﺎﺯﻩﺗﺮﯼ ﺑـﻪ ﺩﺳـﺖ ﺩﻫﺪ، ﺑﺮﺭﺳﯽ ﺩﻗﯿﻖﺗﺮ ﺣﻮﺍﺩﺙ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ ﻭ ﻭﺿﻊ ﺍﺟـﺘﻤﺎﻋﯽ ﻭ ﻧـﯿﺰ ﺗﺄﻣّﻞ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺩﺭ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﻭ ﺁﺛﺎﺭ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﻭ ﻧﺜﺮ ﻧﻮﯾﺴﺎﻥ ﻫﺮ ﺷﻬﺮ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﻩﻫﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺍﺳـﺖ. ﺑﻪ ﺍﯾـﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﺍﺻﻮﻻ ﮐﺜﺮﺕ ﯾﺎ ﻗـﻠّﺖ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﭘﺎﺭﺳﯽ ﮔﻮﯼ ﺩﺭ ﻫـﺮ ﺩﻭﺭﻩ ﺩﺭ ﻫـﺮ ﺷﻬﺮ، ﺭﻭﺷﻨﮕﺮ ﻭﺿﻊ ﺯﺑﺎﻥ ﺩﺭ ﺁﻧﺠﺎ ﻭ ﻗـﺮﯾﻨﻪﺍﯼ ﺍﺳـﺖ ﺑﺮ ﺍﯾﻨﮑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﻣﺤﺎﻭﺭﻩ ﺍﮐﺜﺮﯾّﺖ ﻣﺮﺩﻡ ﺁﻧﺠﺎ ﯾﮏ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.