گروه سیاسی/ سردبیر: در سال ۲۰۲۶، جغرافیای سیاسی و اقتصادی قفقاز شاهد تحولی بنیادین در روابط میان جمهوری آذربایجان و رژیم اسرائیل است. بر اساس گزارش‌های گسترده رسانه‌های جمهوری آذربایجان، روابط میان باکو و تل‌آویو از یک همکاری سنتی بر پایه‌ی انرژی و امنیت، به یک شراکت استراتژیک و چندبعدی در حوزه‌های فناوری‌های پیشرفته و اقتصاد دیجیتال تغییر ماهیت داده است. این تحول، نه تنها نشان‌دهنده تعمیق پیوندهای سیاسی است، بلکه بیانگر ورود دو کشور به عصر جدیدی از همکاری‌های تکنولوژیک است که می‌تواند معادلات قدرت در منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.

اعداد و ارقام گویای این واقعیت هستند که پیوند اقتصادی میان دو کشور، مسیری صعودی را طی می‌کند. طبق آمارهای رسمی منتشر شده توسط کمیته دولتی گمرک جمهوری آذربایجان، حجم مبادلات تجاری میان باکو و تل‌آویو در بازه زمانی ژانویه تا ژوئیه ۲۰۲۶ به رقم ۴۱.۷۶ میلیون دلار رسیده است. اگرچه این رقم در مقیاس کل تجارت بین‌المللی ممکن است بسیار بزرگ به نظر نرسد، اما نرخ رشد آن بسیار چشمگیر است؛ این میزان مبادلات نسبت به مدت مشابه سال گذشته، رشد ۲۶.۵۸ درصدی را نشان می‌دهد. این رشد دو رقمی در شرایطی رخ داده است که بازارهای جهانی با نوسانات شدیدی روبرو هستند، که نشان‌دهنده پایداری و استراتژیک بودن این مسیر تجاری است.

رونن کرائوس، سفیر اسرائیل در آذربایجان، در گفت‌وگوهای اخیر خود با رسانه‌های آذربایجانی، ابعاد گسترده‌تر این همکاری را باز کرده است. او تأکید کرد که هدف دو کشور، فراتر از مبادلات کالایی ساده، دستیابی به یکپارچگی در حوزه‌های نوآوری و فناوری‌های زیرساختی است. کرائوس حوزه‌هایی چون فناوری اطلاعات (IT)، نوآوری، هوش مصنوعی (AI) و امنیت سایبری را از ارکان اصلی و اولویت‌دار همکاری‌های دوطرفه معرفی کرد.

در این میان، امنیت سایبری به عنوان یکی از ستون‌های پخته‌شده این رابطه از سال‌های گذشته، همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است. در دنیای امروز که جنگ‌های سایبری به بخشی از دکترین‌های نظامی و امنیتی تبدیل شده‌اند، تقویت همکاری‌های دفاعی-سایبری میان باکو و تل‌آویو، می‌تواند سطحی از امنیت زیرساخت‌های حیاتی هر دو کشور را به طور قابل توجهی ارتقا دهد.

یکی از مهم‌ترین گام‌های عملیاتی در مسیر این همکاری‌ها، امضای یادداشت تفاهم در زمینه هوش مصنوعی است. این توافق که در فوریه ۲۰۲۶، طی سفر وزیر توسعه دیجیتال و حمل‌ونقل جمهوری آذربایجان به اسرائیل به امضا رسید، نقطه عطفی در انتقال دانش فنی میان دو کشور محسوب می‌شود.

این یادداشت تفاهم، فراتر از یک بیانیه سیاسی، شامل برنامه‌های عملیاتی مشخصی است که محورهای اصلی آن عبارتند از:

۱. ایجاد بستر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری لازم برای پردازش‌های سنگین داده‌ای که پایه و اساس اقتصاد دیجیتال را تشکیل می‌دهند.

۲. تمرکز بر استفاده از AI در حوزه‌هایی مانند کشاورزی هوشمند، مدیریت ترافیک شهری، بهینه‌سازی مصرف انرژی و سلامت دیجیتال.

۳. همکاری در زمینه‌های آموزشی و پژوهشی برای تربیت نسل جدید متخصصان و مهندسان در حوزه هوش مصنوعی و علوم داده.

۴. ایجاد مراکز تحقیق و توسعه که در آن دانشمندان دو کشور بر روی الگوریتم‌ها و مدل‌های نوین هوش مصنوعی کار می‌کنند.

در پایان باید گفت که افزایش همکاری‌های فناوری میان باکو و تل‌آویو در سال ۲۰۲۶، پیامدهای ژئوپلیتیک مهمی دارد. باکو با بهره‌گیری از دانش فنی پیشرفته‌ی رژیم اسرائیل، در تلاش است تا جایگاه خود را به عنوان یک مرکز دیجیتال و تکنولوژیک در منطقه قفقاز تثبیت کند. از سوی دیگر، تل‌آویو با تقویت پیوندهای اقتصادی و فناوری با باکو، دسترسی به بازارهای جدید و حضور استراتژیک در منطقه را تضمین می‌کند.

با این حال، تعمیق پیوندهای فناوری و امنیتی میان باکو و تل‌آویو، ابعاد نگرانی‌آور و چالش‌برانگیز جدیدی را برای تهران ایجاد می‌کند. نزدیکی همکاری‌های سایبری و هوش مصنوعی این دو کشور، می‌تواند به معنای تقویت توان دفاعی و نظارتی آن‌ها در نزدیکی مرزهای ایران باشد. از سوی دیگر، این اتحاد تکنولوژیک ممکن است منجر به ایجاد شکاف‌های امنیتی در فضای مجازی منطقه شود و از طریق کنترل بیشتر بر داده‌ها و زیرساخت‌های دیجیتال، تهدیدی برای امنیت اطلاعاتی و پایداری زیرساخت‌های استراتژیک ایران در حوزه قفقاز تلقی گردد.