سخن گفتن از «ملیت» و مذموم تر از آن نژاد، برای عارف و شاعری چون مولانا که خود را از قید مکان و زمان رها کرده و می‌گوید؛ «چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی‌دانم / نه ترسا نه یهودم من، نه گبرم نه مسلمانم»، در نگاه نخست شاید متناقض به نظر برسد

چرا ایران برخلاف بسیاری از امپراتوری‌های باستانی هرگز به طور کامل فرو نپاشید و اگر هم زخمی برداشت، دوباره التیام یافت؟ پاسخ در یک کلمه نهفته است: «وحدت ملی»؛ اما نه یک وحدت دستوری و خشک، بلکه وحدتی ارگانیک، منعطف و برآمده از شعور تاریخی ساکنان این فلات.

اگر مردم آذربایجان نمی‌خواستند، کار ارتش مرکزی برای درهم کوبیدن عوامل فرقه دموکرات آذربایجان بسیار سخت و پیچیده بود و اگر مردم در کنار ارتش سرخ و پیشه‌وری قرار می‌گرفتند، هیچ نیرویی نمی‌توانست اراده آنان را خدشه‌دار کند!

زهتابی فعالیت خود را از معلمی در تبریز آغاز کرد؛ در پی سرنگونی فرقه دموکرات به دست مردم آذربایجان و فرار به کشور شوروری، سال‌های متمادی را در زندان‌های سیبری گذراند و سپس در بغداد و زیر نظر حزب بعث، به تدریس و فعالیت‌های سیاسی علیه ایران پرداخت

ایران نامی گره‌خورده با نفت و انرژی است. کشوری که بر روی یکی از بزرگترین ذخایر هیدروکربوری جهان نشسته است، علی‌القاعده باید صادرکننده بلامنازع فرآورده‌های نفتی از جمله بنزین باشد. اما واقعیتِ امروزِ خیابان‌ها و پالایشگاه‌های ایران، روایتی معکوس و نگران‌کننده را بازگو می‌کند.

مقاومت ابوالحسن اقبال آذر در مقابل زیاده خواهی فرقه‌ی دموکرات پیشه‌وری، یکی از درخشان‌ترین نمودهای اراده ملی مردم آذربایجان علیه خود فروختگان بود که در صحنه هنر و مدیریت شهری تبلور یافت.

شهریار در سال‌های غائله پیشه وری در تهران اقامت داشت، اما قلبش با تبریز بود. جهان‌بینی شهریار، پیوندی عمیق با آرمان‌های آزادی‌خواهان دوران مشروطیت داشت. او شاخصه‌های متمایزی از جمله؛ گرایش به تجدد و اصلاح‌طلبی، دلبستگی به مذهب و ملی‌گرایی ویژه را دارا بود

پیشه‌وری به تعبیر برخی پژوهشگران، فردی ساده‌لوح بود. البته سیاست‌بازی‌های پیشه‌وری را نباید در نقش کوتاه وی در صدارت بر فرقه در آذربایجان خلاصه کرد؛ چون او پیش از افتادن در دام استالین، راه پر فراز و نشیبی در سیاستِ ایران پیموده بود.

تحلیل ساختار، اهداف، روند قدرت‌گیری و سقوط فرقه دموکرات آذربایجان و مهم‌تر از آن، بررسی سرنوشت شخصیت‌های کلیدی و میراث ایدئولوژیک آن در نسل‌های بعدی مهمترین بخش های مطلب حاضر است.

«فرقه دموکرات آذربایجان» با رهبری جعفر پیشه‌وری، نه تنها نمادی از شورش منطقه‌ای، بلکه ابزاری در دست شوروی برای فشار بر دولت مرکزی تهران بود تا امتیازات حیاتی، به‌ویژه در حوزه نفت، به دست آید