گروه سیاسی/ سردبیر: اوراسیا ـ از دریای سیاه تا مرزهای سین‌کیانگ و از دشت‌های قزاقستان تا خلیج فارس ـ بار دیگر در قلب منازعه‌ی قدرت‌های بزرگ جای گرفته است. اگر قرن نوزدهم را باید قرن اول «بازی بزرگ» میان امپراتوری‌های بریتانیا و روسیه دانست، قرن بیست‌ویکم در حال تجربه‌ی نسخه‌ی بازتعریف‌شده‌ای از همان تقابل است؛ با این تفاوت که بازیگران تغییر کرده‌اند، اما میدان همچنان همان است. امروز، ایالات متحده به‌عنوان قدرت ماورای اقیانوس اطلس، در تلاش است تا از مسیر قفقاز و آسیای مرکزی ــ دو قطب ژئواکونومیک در حال احیا ــ راهی تازه به شرق، چین و خاورمیانه بیابد.

در این میان، در حالی‌ که نگاه رسانه‌ها بیشتر به رخدادهای خاورمیانه یا شرق آسیا دوخته شده است، سکوت نسبی آسیای مرکزی آرام‌آرام در حال تبدیل شدن به طوفانی ژئوپلیتیکی است. تحرکات فزاینده‌ی آمریکا، تقویت ساختارهای ترک‌محور، و شکل‌گیری مسیرهای انرژی بدون عبور از خاک ایران و روسیه، نشان می‌دهد که یک بازتوزیع نرم قدرت در این منطقه آغاز شده است؛ روندی که اگر جدی گرفته نشود، در آینده‌ای نه‌چندان دور، موقعیت ترانزیتی و ژئواکونومیک ایران را به حاشیه خواهد راند.

فرصت طلایی کاخ سفید در آسیای مرکزی پس از جنگ اوکراین

جنگ روسیه و اوکراین، جدا از نتایج سیاسی و نظامی‌اش، تأثیر ژرفی بر معادلات آسیای مرکزی برجای گذاشته است. کشورهایی چون قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و قرقیزستان که از زمان فروپاشی شوروی تا امروز همواره توازن میان مسکو، پکن و غرب را حفظ کرده بودند، اکنون در موقعیتی دوگانه قرار دارند: از سویی نگران واکنش روسیه‌اند، و از سوی دیگر به‌دنبال گریز از سایه‌ی سنگین کرملین.

در این شرایط، آمریکا به‌خوبی دریافته است که هرگونه تضعیف مشروعیت روسیه در حوزه‌ی نفوذ پیرامونی‌اش، فرصتی تاریخی برای بازگشت واشنگتن به قلب اوراسیاست. گزارش اخیر نشریه نشنال اینترست نیز بر همین مبنا تأکید دارد که «شکست روسیه در حفظ نفوذ بر همسایگان جنوبی‌اش، پنجره‌ای راهبردی برای ایالات متحده و متحدانش گشوده است».

در ادامه‌ی همین فرآیند، منابع غربی فاش کرده‌اند که دولت ترامپ در حال برنامه‌ریزی برای سفر به قزاقستان و ازبکستان است؛ سفری که در صورت تحقق، نخستین حضور رسمی رئیس‌جمهور آمریکا پس از فروپاشی شوروی در منطقه خواهد بود. این اقدام، نشانه‌ای از تغییر سطح دیپلماسی آمریکا از سطح نمادین به سطح میدانی است.

قزاقستان و ازبکستان؛ دروازه‌های راهبردی ورود غرب به شرق

قزاقستان با وسعتی معادل یک‌سوم قاره‌ی اروپا و ذخایر عظیم نفت، گاز و اورانیوم، از دیرباز نقشی کلیدی در امنیت انرژی اوراسیا داشته است. با این حال، از سال ۲۰۲۲ به بعد، الگوی سیاست خارجی این کشور دگرگون شده است. قزاق‌ها با وجود پیوستگی‌های اقتصادی با روسیه، به‌دنبال خروج تدریجی از سایه‌ی مسکو هستند. امضای قراردادهای چندمیلیارد دلاری با شرکت‌های بزرگ آمریکایی و توافقات جدید در حوزه‌ی فناوری سبز و انرژی پاک با اتحادیه‌ی اروپا، شواهدی آشکار از این چرخش هستند.

ازبکستان، اما به‌ویژه پس از اصلاحات شوکت میرضیایف، در مسیر گشودن درهای اقتصاد خود گام برداشته است. حجم همکاری ازبکستان با شرکت‌های آمریکایی در بخش کشاورزی صنعتی، معدن و آموزش دو برابر شده است. مؤسسات غربی با حمایت وزارت خارجه‌ی آمریکا، در دانشگاه‌های تاشکند و سمرقند برنامه‌های آموزشی به زبان انگلیسی برگزار می‌کنند تا نسل تازه‌ای از نخبگان «غرب‌گرا» را پرورش دهند.

آمریکا با استفاده از ابزار اقتصاد نرم، درصدد است جای پایی بلندمدت در منطقه بنا کند. اگر در دوران جنگ سرد ابزار فشار نظامی و ایدئولوژیک کارآمد بود، امروز شرکت‌های نفتی، دانشگاه‌ها و پروژه‌های زیرساختی جای آن‌ها را گرفته‌اند.

چین در مسیر آرام، اما نگران

چین که در دو دهه‌ی گذشته از طریق طرح عظیم «کمربند و راه» درصدد اتصال زمینی شرق آسیا به اروپا بود، اکنون متوجه می‌شود که راه‌های ترانزیتی‌ که با میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری طراحی کرده، در برابر مسیرهای جایگزین غربی در حال تضعیف است.

پکن طی سال‌های اخیر صدها کیلومتر ریل و خط لوله‌ی گاز از شین‌جیانگ تا قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان احداث کرده بود، اما حضور مجدد آمریکا در منطقه می‌تواند این شبکه را به‌تدریج دوپاره کند. واشنگتن به‌دنبال مدل توسعه‌ای است که آسیای مرکزی را از پیوستن کامل به مدار اقتصادی چین بازدارد و آن را به حلقه‌ای مستقل و چندوجهی در میانه‌ی دو قدرت بزرگ تبدیل کند.

در واقع، حرکت آمریکا در آسیای مرکزی تلاشی است برای قطع اتصال زمینی میان چین و اروپا از طریق کمربند شمالی ایران‌محور؛ حرکتی که مکمل سیاست محاصره‌ی دریایی چین در شرق آسیا با محوریت تایوان و دریای جنوبی چین است.

قفقاز؛ میدان جدید رقابت انرژی و نفوذ

قفقاز جنوبی، به‌ویژه جمهوری آذربایجان، در حال تبدیل شدن به کانونی دیگر از تقاطع منافع است. باکو پس از جنگ دوم قره‌باغ (۲۰۲۰)، توانسته است نه تنها موقعیت نظامی خود را در برابر ارمنستان تقویت کند، بلکه از فرصت خطوط انرژی و حمل‌ونقل برای گسترش نفوذ ژئواکونومیک نیز بهره گیرد.

در همین چارچوب، «دالان میانی» که از چین آغاز می‌شود، از طریق قزاقستان به باکو و سپس بندری در دریای سیاه می‌رسد، اکنون محور اصلی پروژه‌های غربی است. این مسیر عملاً جایگزین مسیرهای سنتی روسیه و ایران شده است. جمهوری آذربایجان با معرفی خود به عنوان «پل بین غرب و شرق»، توانسته سرمایه‌گذاری‌های چشمگیری از سوی ترکیه، اتحادیه‌ی اروپا و چند شرکت انرژی آمریکایی جذب کند.

پشتوانه‌ی نهادی این روند، «سازمان کشورهای ترک» است که با هدایت ترکیه و عضویت کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز، نقشه‌ی سیاسی تازه‌ای در اوراسیا ترسیم می‌کند. این سازمان، از سطح فرهنگی و زبانی فراتر رفته و به پلتفرمی برای رزمایش‌های نظامی مشترک، هماهنگی‌های حمل‌ونقلی و توافقات انرژی تبدیل شده است.

تحلیلگران معتقدند که آمریکا، برخلاف گذشته که از مسیر ناتو در قفقاز عمل می‌کرد، اکنون ترجیح می‌دهد از پشت صحنه و از طریق محور ترکی– آذری وارد عمل شود؛ مدلی که هم هزینه‌ی سیاسی کمتری دارد و هم حساسیت روسیه را کمتر تحریک می‌کند.

ایران در حاشیه‌ی دالان‌ها

ایران از زمان فروپاشی شوروی، همواره آسیای مرکزی را حوزه‌ی فرصت‌های ژئواکونومیک خود دانسته است؛ از مسیر بندر چابهار تا کریدور شمال–جنوب و مسیر ریلی ترکمنستان– ایران – ترکیه، طرح‌های متعددی وجود داشته که قصد داشتند ایران را به شاه‌راه تزانزیتی میان شمال و جنوب تبدیل کنند.

اما اکنون، واقعیت ژئوپلیتیک در حال تغییر است. اگر مسیر موسوم به «دالان زنگزور» (دالان ترامپ) که با حمایت ترکیه در جنوب ارمنستان طراحی شده، فعال شود، عملاً مسیر ایران برای دسترسی به قفقاز و اروپا تضعیف خواهد شد. هم‌زمان، پروژه‌ی دالان میانی قزاقستان – باکو – ترکیه نیز جای مسیر ترانزیتی شرقی ایران را گرفته است.

در حوزه‌ی انرژی نیز، انتقال گاز ترکمنستان به آذربایجان از بستر خزر، نیاز این کشورها به مسیر ایران را کاهش می‌دهد. در حالی‌که تهران می‌توانست مسیر انتقال گاز ترکمن‌ها به ترکیه و اروپا باشد، امروز مشاهده می‌شود که غرب می‌کوشد همه‌ی خطوط انرژی را از مسیرهایی بگذراند که نه روسیه را شامل شود و نه ایران را. غفلت از تحولات شمال خزر، و تمرکز صرف بر خلیج فارس، باعث شده ایران در یکی از حیاتی‌ترین معادلات ژئواکونومیک قاره‌ی اوراسیا جایگاه مؤثری نداشته باشد.

مهندسی ژئواکونومیک آمریکا

راهبرد جدید واشنگتن در اوراسیا دیگر مبتنی بر پایگاه نظامی یا حضور گسترده‌ی ناوگان‌ها نیست؛ بلکه بر پایه‌ی مهندسی نظم زیرساختی بنا شده است. آمریکا دریافته که آینده‌ی رقابت قدرت‌ها، نه در میدان نبرد سنتی، بلکه در کنترل گره‌های جغرافیایی اقتصاد جهانی رقم می‌خورد.

به همین دلیل، در آسیای مرکزی سرمایه‌گذاری‌های کلان در شبکه‌ی حمل‌ونقل ریلی، دیجیتال، مناطق آزاد اقتصادی و انرژی تجدیدپذیر آغاز شده است. بانک جهانی و نهادهای مالی غربی، با پشتیبانی خزانه‌داری آمریکا، میلیاردها دلار وام نرم در اختیار دولت‌های منطقه قرار می‌دهند تا مسیرهای ارتباطی جایگزین خزر را توسعه دهند.

و هدف روشن است؛ تدوین مسیر جهانی انرژی و تجارت بدون عبور از خاک ایران و روسیه. بدین ترتیب، پروژه‌هایی چون «دالان سبز» و «کریدور تراسیکا» که از دهه‌ی ۱۹۹۰ باقی مانده بودند، اکنون جان تازه‌ای یافته‌اند و در پیوند با طرح ترکیه و اتحادیه‌ی اروپا، منطقه را به شبکه‌ای واحد از خطوط ریلی، اینترنتی و مالی بدل می‌سازند.

قفقاز جدید و نظم ترکی– آتلانتیکی

اتحاد راهبردی ترکیه و جمهوری آذربایجان، در پرتو موفقیت نظامی در قره‌باغ و نقش باکو در صادرات انرژی، سیمای تازه‌ای از قفقاز پدید آورده است. این اتحاد، هم‌زمان مورد حمایت ایالات متحده و بخشی از اتحادیه‌ی اروپاست، چرا که می‌تواند توازن قدرت در برابر روسیه و ایران را حفظ کند.

دالان زنگزور که قرار است نخجوان را به سرزمین اصلی آذربایجان پیوند دهد، به معنای عملیاتی شدن راهی است که از استان شرقی ترکیه به دریای خزر می‌رسد. در صورت تکمیل این دالان، ترکیه بدون نیاز به عبور از ایران به آسیای مرکزی دسترسی مستقیم خواهد داشت.

از منظر ژئواستراتژیک، چنین پروژه‌ای یک پیروزی دوگانه برای غرب محسوب می‌شود: نخست، تقویت محور ترانزیتی ترکی– آذری به‌عنوان مسیر ترجیحی غرب؛ دوم، کاستن از نقش ژئوپلیتیک ایران در اتصال شرق و غرب. اگرچه تهران بارها نسبت به تبعات امنیتی زنگزور هشدار داده است، اما عملاً اقدام مؤثری در مهار این مسیر صورت نگرفته است.

واکنش روسیه و معنای خاموشی چین

روسیه درگیر جنگی فرسایشی در اوکراین است و ناگزیر بخشی از نیرو، بودجه و تمرکز خود را از آسیای مرکزی به جبهه‌ی غربی منتقل کرده است. اگرچه مسکو همچنان نفوذ فرهنگی و امنیتی قابل توجهی در کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی دارد، اما نفوذ اقتصادی خود را از دست می‌دهد.

برخی گزارش‌ها از تضعیف موقعیت «روبل» به عنوان واحد مبادله‌ی منطقه‌ای خبر می‌دهند و نشان می‌دهند که دلار و یوآن در مبادلات روزمره‌ی آسیای مرکزی جایگزین پول روسی شده است. این تحولات باعث نگرانی چین نیز شده است، زیرا پکن ترجیح می‌دهد در سایه‌ی ثبات و سکوت عمل کند. اما حضور مجدد آمریکا، و نزدیکی کشورهای آسیای مرکزی به ترکیه، در عمل «پیرامون» چین را نیز متحول خواهد کرد.

چین تا این لحظه سیاست سکوت را برگزیده و کوشیده است با سفرهای دیپلماتیک سطح بالا، روابط خود با قزاقستان و ازبکستان را حفظ کند، اما نشانه‌هایی از نارضایتی در پکن نسبت به سیاست مستقل این کشورها دیده می‌شود. نفوذ تدریجی آمریکا و اروپا در اقتصاد منطقه، معنایی جز افزایش هزینه‌های چین در پروژه‌ی کمربند و راه ندارد.

آسیب‌شناسی غفلت ایران از شمال

ایران در سال‌های اخیر، سیاست خارجی‌اش را بیش از پیش بر محور خلیج فارس، غرب آسیا و پرونده‌های انرژی متمرکز کرده است، در حالی که شمال کشور ـ در جوار قفقاز و آسیای مرکزی ـ شاهد تغییرات سرنوشت‌سازی است.

در نگاه تاریخی، ایران همواره به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی ممتازش، محل اتکا و پیوند سه قاره بوده است. از جاده ابریشم گرفته تا کریدور شمال _ جنوب، این کشور نقش محور اتصال شرق و غرب را ایفا می‌کرد. اما اکنون با تغییر مسیر خطوط انرژی و تجارت، خطر آن وجود دارد که این نقش به تدریج از میان برود.

تصویر آینده نشان می‌دهد که اگر ایران نتواند خود را به شبکه‌ی ترانزیتی و اقتصادی جدید آسیای مرکزی و قفقاز متصل کند، حتی بندر چابهار نیز از مسیرهای جهانی کنار گذاشته خواهد شد؛ چرا که هند و چین به مسیرهای ریلی قزاقستان – باکو دسترسی خواهند یافت و دیگر نیازی به عبور از خاک ایران نخواهند داشت.

همچنین، افزایش همکاری‌های نظامی میان ترکیه، آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی در قالب رزمایش‌های مشترک، می‌تواند در آینده به گسترش ناتو یا ساختارهای هم‌سو با ناتو در حاشیه‌ی شمالی ایران منجر شود. حضور غیرمستقیم مستشاران غربی در این رزمایش‌ها، نشانه‌ی ورود نرم ساختار آتلانتیکی به منطقه‌ای است که تا چندی پیش از نفوذ مستقیم غرب دور بود.

جاده ابریشم یا میدان رقابت؟

اصطلاح «احیای جاده ابریشم» که روزگاری شعار همکاری و تبادل فرهنگی بود، اکنون در عمل به پوششی برای رقابت چندقطبی بدل شده است. هر قدرتی می‌کوشد میراث این مسیر تاریخی را در قالب طرح خود بازآفرینی کند: چین از طریق «کمربند و راه»، اروپا از طریق «Global Gateway»، و آمریکا از طریق پروژه‌های منطقه‌ای در آسیای مرکزی.

اما نکته‌ی ظریف اینجاست که در هیچ‌یک از این طرح‌ها، ایران جایگاهی پررنگ ندارد. این واقعیت تلخ نشان می‌دهد که تهران از قافله‌ی طرح‌های نوین زیرساختی عقب مانده و به جای تبدیل شدن به معبر، در حال تبدیل شدن به حاشیه است.

از نگاه کلان، حضور آمریکا در آسیای مرکزی و قفقاز را می‌توان بخشی از «راهبرد محاصره‌ی نرم ایران» دانست؛ محاصره‌ای که نه از مسیر نظامی، بلکه از مسیر اقتصادی و زیرساختی انجام می‌گیرد. این محاصره با ایجاد مسیرهای موازی تجارت، موجب می‌شود ایران حتی در صورت لغو تحریم‌ها نیز نتواند سهم مؤثری در تجارت اوراسیا داشته باشد.

الحاق ژئوپلیتیکی و آینده‌ی منطقه

اگر نقشه‌ی سیاسی آسیا را در 10 سال آینده رسم کنیم، مشاهده خواهیم کرد که محور جدیدی از استانبول تا آلماتی در حال شکل‌گیری است؛ محوری که با حمایت آمریکا و اتحادیه‌ی اروپا، کنترل مسیرهای انرژی و حمل‌ونقل را در اختیار می‌گیرد. جمهوری آذربایجان نقطه‌ی میانی این محور و آسیای مرکزی پایانه‌ی شرقی آن است.

در این میان، ایران در موقعیت دشواری قرار دارد: از غرب، با ترکیه‌ی در حال گسترش روبه‌روست؛ از شمال، با قفقازی که در حال غربی شدن است؛ و از شرق، با آسیای مرکزی که به تدریج از دایره‌ی نفوذ تهران جدا می‌شود.

اگر دستگاه دیپلماسی ایران نتواند حضور مؤثر خود را در این نقاط بازیابی کند، تا دو دهه‌ی آینده، نقشه‌ی ژئوپلیتیکی اوراسیا بدون مشارکت ایران ترسیم خواهد شد! و این بزرگ‌ترین تهدید برای موقعیت تاریخی کشور در آسیا خواهد بود.

شرق، مسیری که دیگر از ایران نمی‌گذرد

در پایان باید بگویم که حرکت تازه‌ی آمریکا به سمت آسیای مرکزی و قفقاز صرفاً یک تحول تاکتیکی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان واشنگتن در مهار هم‌زمان سه قدرت بزرگ: روسیه، چین و ایران است. استفاده از ابزارهای اقتصادی و زیرساختی، جایگزین دخالت‌های نظامی مستقیم شده و نتایج آن می‌تواند حتی ماندگارتر از حضور نظامی باشد.

در مقابل، روسیه درگیر جنگ اوکراین است، چین در آشفتگی اقتصادی پساکرونا و فشار آمریکا بر تایوان دست‌و‌پا می‌زند، و ایران درگیر بحران‌های منطقه‌ای و تحریم است. این سه عامل موجب شده‌اند تا ایالات متحده، با کمترین هزینه، جغرافیای نفوذ خود را در اوراسیا بازسازی کند.

به زبان ساده، مسیر آینده‌ی انرژی و تجارت جهانی اگر از آسیای مرکزی و قفقاز بگذرد ولی از خاک ایران عبور نکند، به معنای از دست رفتن یکی از آخرین اهرم‌های ژئواکونومیک تهران خواهد بود.

جاده‌هایی که امروز میان آلماتی و باکو و آنکارا کشیده می‌شوند، تنها مسیر تجارت نیستند؛ آنها خطوط آینده‌ی قدرت‌اند. و جالب آن‌که در همان سرزمینی که روزگاری کاروان‌های جاده ابریشم از بلخ و بخارا تا همدان و تبریز می‌گذشتند، امروز همان جاده‌ها تحت حاکمیت نهادهایی ساخته می‌شوند که ایران را در نقشه‌ی خود حذف کرده‌اند.

در این بازی تازه، نه گلوله‌ای شلیک می‌شود و نه اعلام جنگی لازم است؛ اما نتیجه‌اش شاید عمیق‌تر از یک جنگ نظامی باشد: کنار رفتن ایران از نقشه‌ی استراتژیک شرق!!