گروه سیاسی/ سردبیر: در سال‌های اخیر، با تغییر جهت‌گیری‌های ژئوپلیتیک ترکیه و بازگشت شعارهای پان‌ترکیستی به صحنه سیاست بین‌الملل، پرسشی بنیادین و بحث‌برانگیز در میان مورخان و تحلیلگران سیاسی مطرح شده است: آیا کمال آتاتُرک، بنیان‌گذار جمهوری ترکیه، در واقع خالق و مروج ایدئولوژی پان‌ترکیسم بوده است؟ این پرسش نه تنها به معنای بازنگری در نقش یک رهبر ملی، بلکه به معنای بازخوانی ریشه‌های یکی از پرچالش‌ترین ایدئولوژی‌های منطقه است که می‌تواند سرنوشت ثبات در مرزهای خاورمیانه و قفقاز را تغییر دهد.

بسیاری از ناظران ناآگاه، به دلیل هم‌پوشانی‌های ظاهری میان «ناسیونالیسم ترکی» و «پان‌ترکیسم»، این دو را با هم یکی می‌پندارند. اما بررسی دقیق رویکردهای آتاترک نشان می‌دهد که این دو، دو مسیر کاملاً متفاوت هستند. آتاتُرک، پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی و در میان خاکستر جنگ‌های جهانی، بر ایجاد یک دولت-ملت مدرن، سکولار و متمرکز با تمرکز بر «ناسیونالیسم ترکی» تأکید داشت. هدف او ایجاد یک هویت ملی منسجم در مرزهای مشخص و تعریف‌شده بود، نه گسترش قلمرو در جستجوی نژادهای هم‌زبان.

در واقع، آتاتُرک با نگاهی واقع‌گرایانه به وضعیت ژئوپلیتیک دوران خود، پان‌ترکیسم را نه یک فرصت، بلکه یک «تله مرگبار» می‌دانست. از نظر وی، تلاش برای پیوند میان تمام تُرک‌های جهان، همان عاملی بود که امپراتوری عثمانی را از درون دچار فرسایش کرد و در نهایت منجر به فروپاشی آن شد. پان‌ترکیسم با ایجاد تنش‌های فرامرزی و درگیری با قدرت‌های بزرگ، ترکیه را به سمت هیجانات بی‌پایانی سوق می‌داد که هیچ توان نظامی و اقتصادی برای مدیریت پیامدهای آن وجود نداشت. به همین دلیل، در دوران حاکمیت او، گروه‌های پان‌ترکیست نقش فعالی در سیاست‌های رسمی دولت نداشتند و آتاترک با صراحت، از هرگونه سیاست توسعه‌طلبانه که ثبات جمهوری نوپا را به خطر می‌انداخت، پرهیز می‌کرد.

در این میان باید توجه داشت که هنگام بررسی شخصیت آتاتُرک، با پارادوکس‌های تاریخی عجیبی روبرو می‌شویم که گاهی در روایت‌های رسمی تُرکیه نادیده گرفته می‌شود. آتاتُرک، مردی که نماد مطلق هویت ملی ترکیه است، پیشینه‌ای دارد که با روایت‌های سنتی ناسازگار است. او که در یونان امروزی چشم به جهان گشود، از تبار «دونمه‌ها» (یهودیان تُرک) بود؛ یعنی فردی که از یک پیشینه یهودی-یونانی برخاست و در نهایت رهبر مذهبی و سیاسی تُرکان جهان شد. این نکته، نشان‌دهنده پیچیدگی‌های هویتی در منطقه است که در آن مرزهای نژادی و مذهبی، بیش از آنکه صلب باشند، بر اثر تحولات تاریخی، منعطف و گاه متناقض شده‌اند.

اما بحث اصلی، فراتر از هویت شخصی آتاترک، به منشأ خودِ ایدئولوژی پان‌ترکیسم بازمی‌گردد. اگر بخواهیم به دنبال ریشه‌های واقعی این حرکت بگردیم، باید از مسیرهای رسمی فراتر برویم و به تحلیل نقش قدرت‌های استعماری بپردازیم. شواهد تاریخی حاکی از آن است که پان‌ترکیسم، برخلاف ادعای نژادی‌بودن، ابزاری مهندسی‌شده برای مدیریت آشوب در قلمرو عثمانی بود.

نقش قدرت‌های استعماری در مهندسی پان‌ترکیسم

تحقیقات نشان می‌دهد که ایدئولوژی پان‌ترکیسم، برخلاف آنچه در کتاب‌های درسی تدریس می‌شود، محصول خالصِ خواستِ تُرک‌ها نبوده است. در واقع، این ایده به عنوان ابزاری برای ایجاد شکاف در بدنه امپراتوری عثمانی و درگیر کردن آن با دشمنان داخلی و خارجی طراحی شده بود. نام‌هایی چون آرمینیوس وامبری، لئون کوهن و دیوید لملی، که از تحلیلگران و مهندسان سیاسی با پیشینه‌های انگلیسی مطرح هستند، در کنار این بحث‌ها قرار می‌گیرند.

این نظریه مطرح است که پان‌ترکیسم، در واقع یک «تله استراتژیک» بود که توسط قدرت‌های انگلیسی‌زبان برای عثمانی‌ها پهن شد. هدف از این کار، سوق دادن دولت عثمانی به سمت جنگ‌های بیهوده، درگیر کردن منابع آن با گروه‌های قومی و در نهایت تسهیل فرآیند تجزیه امپراتوری بود. با این رویکرد، پان‌ترکیسم از یک آرمان نژادی، به یک ابزار مهندسی‌شده برای بی‌ثبات‌سازی منطقه‌ای تبدیل شد؛ ابزاری که عثمانی‌ها با ورود به دام آن، بخشی از حاکمیت خود را به نفع قدرت‌های استعماری از دست دادند.

درس‌هایی برای آینده

امروز که دوباره شاهد بازگشت تندروانه شعارهای پان‌ترکیستی در سیاست خارجی آنکارا هستیم، باید با نگاهی به تاریخ، خطرات این مسیر را بازشناسی کنیم. اگر پان‌ترکیسم در گذشته، ابزاری برای فروپاشی عثمانی و ماشه‌ای برای درگیری‌های بی‌ثمر بود، امروز نیز می‌تواند به همان شیوه عمل کند.

آتاتُرک با درک این حقیقت، از این مسیر دوری جست و بر ساختار ملی متمرکز تأکید کرد. اما امروز، وقتی سیاست‌گذاران دوباره به سمت رؤیاهای توسعه‌طلبانه و تفرقه‌افکنانه حرکت می‌کنند، باید پرسید که آیا آن‌ها در حال بازسازی قدرت هستند یا در حال ورود مجدد به همان تله‌ای که قرن گذشته امپراتوری عثمانی را به نابودی کشاند؟ تاریخ نشان می‌دهد که وقتی هویت‌های قومی به ابزار جنگ ژئوپلیتیک تبدیل می‌شوند، نه تنها قدرت‌های محلی، بلکه خودِ ملت‌ها نیز در گرداب بی‌ثباتی و فروپاشی غرق خواهند شد.