گروه گزارش/ سردبیر: هوای آن روزِ تبریز بعد از یک بارش باران پاییزی، نسبتاً خنک بود؛ از آن خنک‌هایی که انگار با عطرِ سنگ‌فرش‌های قدیمی و رطوبتِ ملایمِ کوه‌های پیرامون شهر در هم آمیخته است. در گوشه‌ای از یک کافه که با معماریِ سنتی و پنجره‌های بلندش، ترکیبی از اصالت و مدرنیته را به نمایش می‌گذاشت، میز بزرگی را آماده کرده بودیم. قرار نبود این یک نشست رسمی یا یک همایش آکادمیکِ خشک و خالی باشد؛ من به عنوان سردبیر روزنامه، می‌خواستم با جمعی از دانشجویان پرانرژی که از گوشه و کنارِ این سرزمینِ پهناور برای تحصیل در دانشگاه تبریز به اینجا آمده بودند، گفتگویی صمیمانه داشته باشم. می‌خواستم بدانم نسل جدید، در میانه‌ی این تلاطم‌های هویتی، چگونه خود را می‌بیند.

میز ما، کوچک‌ترین نمونه از نقشه‌ی زنده و پویا‌ی ایران بود. در کنار هم، دانشجویان با چهره‌هایی متفاوت و لهجه‌هایی که هر کدام داستانی از یک جغرافیای خاص داشتند، نشسته بودند. «آرش»، دانشجوی مهندسی که با لهجه‌ای غنی از جنوبِ خراسان صحبت می‌کرد، «سارا»، دانشجوی ادبیات که با وقارِ خاصِ دخترانِ اصفهان در جمع بود، «آیدا»، که با انرژیِ بی‌پایانِ دخترِ کردستان در میان آن‌ها می‌درخشید، و «رضا» که با نگاهی متفکرانه، از لزومِ بررسی‌های ساختاری می‌گفت. و البته، نبضِ اصلیِ این جمع، دانشجویانِ آذربایجانی بودند که با میزبانیِ گرم و نگاهی دقیق، فضای کافه را پر کرده بودند.

بازی صفر و یک در تقابل زبان ملی با زبان‌های محلی؟!

در میانه‌ی گفتگو، وقتی بخارِ قهوه از فنجان‌ها به هوا برمی‌خاست، بحث به نقطه‌ای رسید که همیشه حساس و ظریف است: «زبان و هویت».

آیدا، با کمی تردید اما با نگاهی جست‌وجوگر، پرسید: «دکتر، من همیشه این سوال را در ذهن دارم. وقتی ما در کلاس‌ها و محیط‌های رسمی، تاکید زیادی بر زبان فارسی داریم، آیا این به معنای آن نیست که داریم به ریشه‌های ما، به زبان مادری‌مان که در خانه و در میان خانواده‌مان است، برچسب “ثانویه” می‌زنیم؟ ما احساس می‌کنیم اگر بخواهیم بخشی از یک هویتِ بزرگتر باشیم، باید از بخشی از خودمان بگذریم. آیا این یک بازیِ صفر و یک است؟»

سکوتی کوتاه بر میز حاکم شد. آرش، از طرف دیگر، با لحنی که رگه‌هایی از کلافگی در آن دیده می‌شد، اضافه کرد: «بله، درست است. من وقتی با دوستانم از شرق کشور صحبت می‌کنم، حس می‌کنم بخشی از اصالتِ من در قالبِ کلماتِ محلی‌ام است. وقتی مجبور می‌شویم همه چیز را در قالبِ یک قالبِ واحد بگوییم، انگار داریم از رنگ‌های خودمان صرف‌نظر می‌کنیم.»

من، در حالی که به چشم‌های کنجکاو و کمی گاردگرفته‌ی آن‌ها نگاه می‌کردم، سعی کردم از جایگاه یک متخصص جغرافیای سیاسی، بحث را از سطحِ «احساس» به سطحِ «ساختار» ببرم. گفتم: «آیدا، آرش… من کاملاً درک می‌کنم که این سوال از کجا می‌آید. این احساسِ تهدید، ریشه در تاریخ و تجربه‌های انسانی دارد. اما اجازه دهید از دریچه‌ای دیگر به موضوع نگاه کنیم. در جغرافیای سیاسی، ما با مفهومی به نام «تنشِ میانِ اصالت و وحدت» روبرو هستیم. اما من معتقدم این یک بازیِ صفر و یک نیست.»

کمی مکث کرده و ادامه دادم: «ببینید، اگر ما بخواهیم ایران را مثل یک قطعه سنگِ یکپارچه تصور کنیم، اشتباه می‌کنیم. ایران مانند یک «موزاییک» است. در یک موزاییک، هر تکه از جنسِ رنگ و سنگ متفاوتی است. اگر همه تکه‌ها فقط سیاه باشند، ما یک قطعه سنگ داریم، نه یک اثر هنری. زبان‌های محلی شما، همان رنگ‌های درخشان و تکه‌های متمایز این موزاییک هستند. اگر زبان کردی، ترکی، بلوچی، لری یا مازنی حذف شود، موزاییکِ ایران فرو می‌ریزد و ما با یک سطحِ بی‌روح و بی‌رنگ روبرو خواهیم بود. صیانت از زبان‌های محلی، نه تنها حقِ فردی شماست، بلکه وظیفه‌ی وجودیِ دولت و نظام برای حفظِ غنای فرهنگیِ این سرزمین است. ما به تنوع نیاز داریم تا زنده بمانیم.»

فارسی نقشِ «چسبِ میانِ تکه‌ها» را ایفا می‌کند

رضا، که تا آن لحظه سکوت کرده بود، پرسید: «پس اگر زبان‌های محلی ریشه‌ها هستند، آن‌وقت نقش زبان فارسی در میان این همه تنوع چیست؟ آیا او هم فقط یک تکه از موزاییک است یا چیزی فراتر؟»

من لبخندی زدم و گفتم: «سؤال بسیار هوشمندانه‌ای است رضا. فارسی در این موزاییک، نقشِ «چسبِ میانِ تکه‌ها» یا همان «پل» را ایفا می‌کند. در جغرافیای سیاسیِ ایران، ما به چیزی نیاز داریم که به آن «زبانِ واسط» یا «زبانِ میانجی» می‌گوییم. تصور کنید اگر این دانشجویان در این کافه قرار بود درباره‌ی یک پروژه‌ی علمی یا یک تصمیم سیاسیِ سرنوشت‌ساز صحبت کنند، اما هر کس فقط با زبانِ محلی خود حرف بزند، چه می‌شد؟»

به آرش اشاره کردم و گفتم: «آرش، اگر تو بخواهی با آیدا درباره‌ی یک مسئله‌ی پیچیده‌ی علمی بحث کنی، اما آیدا فقط بتواند با زبانِ خودِ او صحبت کند، آیا به نتیجه می‌رسید؟»

آرش با خنده‌ای تلخ گفت: «خیر، احتمالاً فقط با دست و اشاره و کلی سوءتفاهم به پایان می‌رسیدیم!»

من گفتم: «دقیقاً! و اینجاست که اهمیتِ زبان ملی آشکار می‌شود. زبان فارسی، نه برای آنکه جایگزینِ زبان مادری شما شود، بلکه برای این است که به شما اجازه دهد با هم «ارتباط» برقرار کنید. فارسی، بستری است که در آن، تنوعِ شما، از حالتِ «جزیره‌ای» خارج شده و به حالتِ «تعامل» در می‌آید. فارسی، زبانِ متن است که اجازه می‌دهد روایت‌های مختلفِ شما، در یک کتابِ واحد نوشته شود.»

مردم خراسان و آذربایجان، از بزرگترینِ محافظان زبانِ فارسی بوده‌اند

سپس نگاه‌ام را به سمت دانشجویانِ آذربایجانی که با دقت گوش می‌دادند، برگرداندم. می‌خواستم بر نکته‌ای تأکید کنم که اغلب در بحث‌های قوم‌گرایانه نادیده گرفته می‌شود. گفتم: «و اما یک نکته‌ی بسیار حیاتی. وقتی از پایداریِ این ساختار سخن می‌گوییم، نباید از نقشِ کلیدیِ مردمِ خراسان و در ادامه آذربایجان غافل شویم. تاریخ نشان داده است که مردم این دو منطقه، همواره از بزرگترینِ محافظان و صیانت‌کنندگان از زبانِ فارسی بوده‌اند. به خصوص از آن دوران که شعرهای بزرگِ فارسی در آذربایجان سروده می‌شد، تا امروز که این زبان، پیونددهنده‌ی ملت است، نقشِ آذربایجانی‌ها در ارتقا و صیانت از این زبان، نقشی است که باید با احترامِ تمام از آن یاد کرد. شما همزمان هم نگهبانِ اصالتِ خود هستید و هم ستون‌های اصلیِ پایداریِ زبانِ ملی. این دو، در تضاد نیستند، بلکه در هم تنیده‌اند.»

فارسی، فراتر از یک ابزار، «نخِ تسبیحِ» هویتِ ملیِ ما ایرانیان است

در میانه‌ی گفتگو، زمانی که بحث به سمتِ نقشِ زبان‌های محلی کشیده شد، یکی از دانشجویان آذربایجانی که تا آن لحظه با دقت و سکوتی متفکرانه گوش می‌داد، با لحنی که ترکیبی از پرسش و نوعی اعتراضِ علمی بود، پرسید: «دکتر، اجازه دهید یک قدم فراتر برویم. اگر ما واقعاً معتقدیم که زبان‌های محلی ریشه‌های ما هستند، چرا در نظام آموزشی ایران، حقِ تحصیل به زبان مادری تقریباً نادیده گرفته می‌شود؟ چرا دانش‌آموزان ما نمی‌توانند مفاهیم علمی و فلسفی را به زبانِ مادری خود بیاموزند؟ آیا این یک محدودیتِ عمدی برای تضعیفِ هویت‌های محلی نیست؟»

سکوتی سنگین بر میز حاکم شد. نگاه‌ها به من دوخته شد؛ آن‌ها منتظر بودند ببینند آیا من هم از منظرِ سیاسی، به این موضوع به عنوان یک «چالشِ امنیتی» نگاه می‌کنم یا خیر.

من با آرامشی که حاصلِ سال‌ها مطالعه در جغرافیای سیاسی است، به او و بقیه‌ی دانشجویان نگاه کردم و گفتم: «سؤالِ بسیار عمیق و چالش‌برانگیزی است. برای پاسخ به این موضوع، باید هم از منظرِ حقوقی و هم از منظرِ ساختارِ دولت-ملت به آن نگاه کرد. از منظرِ حقوقی، اگر بخواهیم به قانون نگاه کنیم، همان‌طور که می‌دانید، اصل پانزدهم قانون اساسی ایران بر رسمی بودنِ زبان فارسی تأکید دارد و در عین حال، استفاده از ادبیات زبان‌های محلی را در کنار آن مجاز می‌شمارد. اما مسئله‌ی اصلی، در «تطبیقِ اجرایی» این اصل است. گذار از یک نظامِ آموزشیِ متمرکز به نظمی که بتواند همزمان هم زبانِ رسمی را ترویج کند و هم ظرفیتِ آموزش به زبان‌های محلی را داشته باشد، با چالش‌های ساختاری و لجستیکیِ بسیار بزرگی روبروست که هنوز در فرآیندِ گذار هستیم.»

کمی مکث کردم تا اثرِ کلماتم بر آن‌ها بنشیند و سپس ادامه دادم: «اما فراتر از بحثِ حقوقی، یک اشتباهِ شناختیِ بزرگ در میانِ بحث‌های ما وجود دارد که باید اصلاح شود. نباید این تصور را داشته باشید که زبانِ فارسی، تنها و تنها یک «زبانِ میانجی» یا یک ابزارِ فنی برای ارتباط است؛ این نگاه، زبانِ فارسی را به یک ابزارِ بی‌روح و بی‌جان تقلیل می‌دهد. فارسی، فراتر از یک ابزار، «نخِ تسبیحِ» هویتِ ملیِ ما ایرانیان است. همان‌طور که یک تسبیح بدونِ نخ، تنها مجموعه‌ای از دانه‌های پراکنده است، هویتِ ما نیز بدونِ این زبانِ مشترک، مجموعه‌ای از هویت‌های پراکنده و از هم گسسته خواهد بود.»

زبانِ فارسی، زبانِ یک قومِ خاص یا یک گروهِ جداگانه نیست

به دانشجوی آذربایجانی نگاه کردم و با تاکید ادامه دادم: «و نکته‌ی بسیار مهم‌تر؛ نباید هرگز این تصورِ نادرست را در ذهن بپرورانید که زبانِ فارسی، زبانِ یک قومِ خاص یا یک گروهِ جداگانه است. فارسی، زبانِ «ایران» است؛ زبانی که از دلِ تلاقیِ فرهنگ‌ها، از مشارکتِ اقوام مختلف و از خروجیِ قرن‌ها همزیستیِ ما زاده شده است. وقتی ما فارسی صحبت می‌کنیم، در واقع داریم از میراثِ مشترکِ همه چیز از آذربایجانی‌ها گرفته تا کردها، ترک‌ها، لرها و فارسی‌زبان‌ها استفاده می‌کنیم. فارسی، زبانِ “ما”ست، نه زبانِ «آن‌ها». پس وقتی از زبان فارسی دفاع می‌کنیم، در واقع از حقِ خودمان برای داشتنِ یک بستری برای گفتگو دفاع می‌کنیم که در آن، همه با هم برابر و شنونده‌ی یکدیگر هستیم.»

آیدا، که انگار با این توضیح، بخشی از تردیدش برطرف شده بود، گفت: «یعنی شما می‌گویید ما نباید بین «زبانِ مادری» و «زبانِ ملی» انتخاب کنیم، بلکه باید هر دو را در یک ساختارِ متوازن نگاه کنیم؟»

من با لبخند پاسخ دادم: «دقیقاً. هدف، نه حذفِ رنگ‌ها، بلکه ساختنِ لوحی است که در آن، هر رنگ، با قدرتِ خود، به زیباییِ کلِ اثر کمک می‌کند.»

در پایانِ گفتگو، وقتی دانشجویان شروع به بحث‌های دوستانه‌تر کردند، احساس کردم بارِ سنگینِ سوءتفاهم‌ها کمی سبک‌تر شده است. آن‌ها فهمیده بودند که برای «ایرانی بودن»، لازم نیست «خودشان بودن» را فدا کنند؛ بلکه باید یاد بگیرند چگونه از طریقِ یک زبان مشترک، «خودشان بودن» را به دیگران نشان دهند.

ما در آن کافه، نه تنها درباره‌ی زبان، بلکه درباره‌ی آینده‌ی یک ملت صحبت کردیم؛ ملتی که قدرتِ او نه در یک‌دست‌سازیِ اجباری، بلکه در تواناییِ پیوند زدنِ ریشه‌های متفاوت از طریقِ پل‌های مستحکمِ فرهنگی و زبانی نهفته است. ما به زبان‌های محلی برای شناختِ گذشته نیاز داریم، و به زبان ملی برای ساختنِ آینده.