هویت ملی ایران بر پایه‌ی گذشته‌ی تاریخی چند هزار ساله، پیوستگی تمدنی عمیق، و یک شبکه‌ی پیچیده از تعاملات فرهنگی و زبانی شده است. با این حال، در دهه‌های اخیر، روایت‌هایی هستند که تلاش دارند ساختار تمدنی ایران را صرفاً بر پایه‌ی مناسبات قومی-زبانی بازتعریف کنند.

هر از چندگاهی تلاش‌هایی سیستماتیک و غیر علمی صورت می‌گیرد تا افسانه‌ی «دده قورقود» را به عنوان «حماسه طبیعی ترک زبانان آذربایجان» معرفی کنند. این ادعا، که غالباً با انگیزه‌های سیاسی منتشر می‌شود، نیازمند بازبینی دقیق علمی و تاریخی است

هنگامی که محمدعلی‌شاه قاجار به نیت بازگرداندن استبداد و سرکوب فرزندان آزادی‌خواه ایران، مجلس شورای ملی را به توپ بست، تنها شهری که در برابر ظلم قد برافراشت، تبریز بود. شهری که در تاریکی یأس و شکست، شعله‌ای از امید را بر افروخت.

بررسی نام «خزر» در کنار نام‌های کهن‌تر مانند «کاسپین»، «دریای هیرکانی»، «دریای تبرستان» یا «دریای گیلان»، به نوعی بازخوانی تاریخ طولانی شکل‌گیری هویت در این منطقه است

این روزها صداهایی از گوشه و کنار شنیده می‌شود که با ادبیاتی آشنا اما محتوایی بیگانه، سخن از «لزو‌م بازنگری در شیوه‌ی اداره‌ی اقوام در ایران» به میان می‌آورند. اما پشت این سخنان، ردّی از نسخه‌های بیگانگان دیده می‌شود!!

گرچه در نگاه نخست، میان اسطوره و خردمندی ممکن است پیوندی دیده نشود، اما فردوسی داستان‌های اساطیری خود در شاهنامه را زمینه‌ای برای خردورزی و حکمت‌اندیشی قرار داده است.

آذربایجان همواره یکی از کانون‌های مهم جذب و پرورش زبان فارسی بوده و ظهور شاعرانی چون قطران تبریزی پنجره‌ای گشوده به سوی وضعیت زبانی و فرهنگی این منطقه در دوران پیش از سلطه کامل زبان ترکی آذربایجانی

یکی از تاریک‌ترین دوران تاریخی آذربایجان غبی، دوران ۱۴ ساله ناآرامی بود که با رهبری فردی به نام «سیمیتقو» رقم خورد؛ حرکتی که از یک شورش منطقه‌ای آغاز شد اما با دریافت حمایت نظامی مستقیم از سوی دولت عثمانی، تبدیل به موجی از قتل‌عام، غارت و ناامنی شد.

در میان سطرهای پر رمز و راز تاریخ، چهره‌ای می‌درخشد که هم در الواح باستانی بابل یاد شده و هم در آیه‌های جاوید قرآن کریم؛ کوروش بزرگ، پادشاه هخامنشی که به گفته علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، جلوه‌ای از همان «ذوالقرنین» است

قفقاز بعد از جدایی از ایران هدف اصلی سیاست‌های توسعه‌طلبانه و فرهنگی مسکو قرار گرفت. این منطقه، با تاریخ غنی و پیوندهای عمیق تاریخی و تمدنی با ایران، به سرعت به کانون توجه استراتژیک برای امپراتوری روسیه تزاری تبدیل شد.