یکی از مسائلی که در دهه‌های اخیر در فضای اجتماعی و سیاسی ایران به شدت مطرح شده، تحریف نام‌های تاریخی و جغرافیایی در آذربایجان است. از نمونه‌های بارز این تحریف‌ها می‌توان به؛ شاهین دژ به سائین قالا، بستان آباد به اوجان، تلخه رود به آجی چای و... اشاره کرد

چله در نگاه نخست، شاید تنها جشنی برای گذر از بلندترین شب سال و استقبال از بازگشت خورشید به نظر برسد، اما در لایه‌های عمیق‌تر، این آیین کهن حکم «نخ تسبیح» را در تسبیح هزاردانه فرهنگ‌های منطقه ایفا می‌کند.

قوم‌گرایی نوعی «معماری سیاسی-فرهنگی» هوشمندانه است که طی آن، هویت‌های قومی نه‌تنها حفظ، بلکه بازتعریف و بازسازی می‌شوند تا به عنوان ستون‌های یک بنای جدید سیاسی مورد استفاده قرار گیرند.

تغییر زبان مردم آذربایجان از زبان‌های ایرانی از جمله آذری فهلوی به ترکی آذربایجانی، فرایندی طولانی، پیچیده و چندوجهی است که پیوندی عمیق با تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه دارد.

سخن گفتن از «ملیت» و مذموم تر از آن نژاد، برای عارف و شاعری چون مولانا که خود را از قید مکان و زمان رها کرده و می‌گوید؛ «چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی‌دانم / نه ترسا نه یهودم من، نه گبرم نه مسلمانم»، در نگاه نخست شاید متناقض به نظر برسد

چرا ایران برخلاف بسیاری از امپراتوری‌های باستانی هرگز به طور کامل فرو نپاشید و اگر هم زخمی برداشت، دوباره التیام یافت؟ پاسخ در یک کلمه نهفته است: «وحدت ملی»؛ اما نه یک وحدت دستوری و خشک، بلکه وحدتی ارگانیک، منعطف و برآمده از شعور تاریخی ساکنان این فلات.

اگر مردم آذربایجان نمی‌خواستند، کار ارتش مرکزی برای درهم کوبیدن عوامل فرقه دموکرات آذربایجان بسیار سخت و پیچیده بود و اگر مردم در کنار ارتش سرخ و پیشه‌وری قرار می‌گرفتند، هیچ نیرویی نمی‌توانست اراده آنان را خدشه‌دار کند!

زهتابی فعالیت خود را از معلمی در تبریز آغاز کرد؛ در پی سرنگونی فرقه دموکرات به دست مردم آذربایجان و فرار به کشور شوروری، سال‌های متمادی را در زندان‌های سیبری گذراند و سپس در بغداد و زیر نظر حزب بعث، به تدریس و فعالیت‌های سیاسی علیه ایران پرداخت

پیشه‌وری به تعبیر برخی پژوهشگران، فردی ساده‌لوح بود. البته سیاست‌بازی‌های پیشه‌وری را نباید در نقش کوتاه وی در صدارت بر فرقه در آذربایجان خلاصه کرد؛ چون او پیش از افتادن در دام استالین، راه پر فراز و نشیبی در سیاستِ ایران پیموده بود.

تحلیل ساختار، اهداف، روند قدرت‌گیری و سقوط فرقه دموکرات آذربایجان و مهم‌تر از آن، بررسی سرنوشت شخصیت‌های کلیدی و میراث ایدئولوژیک آن در نسل‌های بعدی مهمترین بخش های مطلب حاضر است.