گروه جامعه/ سردبیر: جنگ، پدیده‌ای تلخ و ویرانگر در تاریخ بشر است که آثار آن معمولاً با تخریب، درد، و رنج همراه است. با این حال، در دل همین بحران‌ها، گاه جلوه‌هایی از همبستگی، اتحاد، و پیوندهای عمیق اجتماعی و ملی نمایان می‌شود. در بسیاری از جوامع، جنگ‌ها به‌ویژه هنگامی که جنبه‌ی دفاعی و میهن‌دوستانه داشته‌اند، به عنوان بستری برای تقویت وحدت ملی عمل کرده‌اند. در این گزارش کوتاه تلاش می‌شود تا به بخشی از این همبستگی و حس مشارکت عمومی در میان مردم و جناح‌های مختلف سیاسی، که در نتیجه‌ی حملات اخیر آمریکا و اسرائیل پدید آمد، اشاره شود.

غافلگیری از حملات بامداد روز جمعه

بامداد روز جمعه خرداد ماه 1404 و در دفاع میهنی اول بود که در سایه‌ی اتفاقاتی عجیب برای سیستم دفاعی کشور، شاهد حمله‌ی ددمنشانه رژیم صهیونیستی به شهر تهران بودیم. شهادت یکی بعد از دیگری فرماندهان عالیرتبه کشور از طریق رسانه‌ها و بی دفاع ماندن آسمان کشور در مقابل حملات موشکی و پهپادی دشمن، نگرانی عمیق مردم را باعث شده بود. این شرایط دلهره آور چند ساعتی طول کشید اما چندین ساعت بعد به ناگاه ورق برگشت؛ سیستم پدافندی کشور بازیابی شده و این بار به زیبایی مقابل حملات رژیم اسرائیل ایستادگی کرد. و بعد از آن بود که با سخنان امیدبخش رهبری شهید و انتخاب جایگزین برای فرماندهان شهید کشور، ملت ایران وارد فاز جدیدی از مبارزه و مقابله شد. مبارزه و مقابله‌ای که در وهله‌ی اول حس همدلی و انسجام در میان ملت ایران را عمیق‎تر کرد.

زمانی که ملتی در معرض تهدید خارجی قرار می‌گیرد، تفاوت‌های قومی، زبانی، مذهبی یا طبقاتی اغلب رنگ می‌بازد و احساس تعلق به میهن در اولویت قرار می‌گیرد. در چنین موقعیتی، همه اقشار جامعه فارغ از اختلافات داخلی، برای دفاع از وطن و حفظ استقلال کشور، متحد می‌شوند. این اتحاد می‌تواند حس همبستگی ملی را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. شرایطی که در جنگ میهنی اول و به خصوص جنگ میهنی دوم در اسفند و 1404 و بهار 1405 به عینه در کشور شاهد بودیم؛ ایرانیانی که تا دیروز مخالفان سرسخت عملکرد دولت و حتی نظام بودند، امروز تبدیل به مدافعان وطن گشته اند!!

مشارکت عمومی و مسئولیت‌پذیری

در دوران جنگ، نقش همه افراد جامعه پررنگ می‌شود. از سربازان در خط مقدم گرفته تا داوطلبان، پزشکان، زنان، کارگران و حتی کودکان؛ هرکس نقشی در پشت جبهه ایفا می‌کند. این مشارکت گسترده، نه تنها حس مسئولیت‌پذیری را افزایش می‌دهد، بلکه همبستگی ملی را از سطح شعاری به یک تجربه عینی و ملموس تبدیل می‌کند. با بیان این مطلب یاد نیروهای مردمی در لرستان افتادم که در دور اول دفاع میهنی با برقراری ایست بازرسی، در پی مزدوران رژیم اسرائیل در داخل کشور بودند که با جابه‌جایی پهپادها به شهادت و کشته شدن ایرانیان کمک می‌کردند.

جنگ‌ها اغلب لحظاتی تاریخی را خلق می‌کنند که به عنوان خاطرات جمعی در حافظه ملت‌ها ثبت می‌شوند. این خاطرات می‌توانند پایه‌ای برای تقویت هویت ملی باشند. داستان‌های فداکاری، ایثار، و مقاومت مردمی در برابر دشمن، به عناصر هویتی بدل می‌شوند که نسل‌های بعدی نیز به آن افتخار می‌کنند. این روزها پدران و مادرانی که هشت سال دفاع مقدس را به چشم دیده‌اند برای کودکان خود که از وحشت حملات شبانه رژیم اسرائیل و آمریکا خواب به چشمانشان نمی‌آید، خاطرات آن روزها را بازگویی می‌کنند. این که چگونه ایران و ایرانی جماعت مقابل ده‌ها کشور ایستادگی کرد و اجازه نداد ذره‌ای خاک وطن به دست دشمنان بیفتد.

همچنین در طول جنگ‌ها، چهره‌هایی از میان مردم سر بر می‌آورند که به نماد مقاومت و افتخار ملی تبدیل می‌شوند. این افراد می‌توانند وحدت‌بخش باشند و مردم را حول ارزش‌هایی مشترک گرد آورند. وجود این نمادها، همبستگی ملی را در دوران پس از جنگ نیز حفظ و تقویت می‌کند.

تاریخ هزاران ساله‌ی ایران و رویدادهای ریز و درشت در دوران معاصر، بسیار از این مردان و زنان که نماد قهرمانی برای ایرانیان شده‌اند را به یاد دارد؛ از آرش کمانگیرِ دوران باستان تا عباس میرزا و ستارخان در تاریخ نزدیک گرفته تا شهید سلیمانی و باکری‌ها و … در هشت سال دفاع مقدس. امروز هم قطعا یاد و خاطره بزرگ مردانی چون سردار حاجی زاده‌ها و… در اذهان مردم به یادگار خواهد ماند.

در پایان باید بگویم که جنگ باعث می‌شود ملت‌ها مرزهای درونی خود را بازتعریف کنند. احساس “ما بودن” در مقابل “دیگران” (دشمنان خارجی) تقویت می‌شود و این تفکیک، انسجام درونی ملت را افزایش می‌دهد.

گرچه جنگ در ذات خود ویرانگر و ضدانسانی است، اما واکنش ملت‌ها به جنگ می‌تواند به فرصتی برای تقویت همبستگی ملی، انسجام اجتماعی و شکل‌گیری هویت ملی قوی‌تر بدل شود. مهم آن است که ملت‌ها پس از پایان جنگ نیز بتوانند این سرمایه اجتماعی را حفظ کرده و از آن برای بازسازی و پیشرفت کشور بهره بگیرند.