در ایران تاریخی، زبان نه یک «سلاح سیاسی» برای مرزبندی‌های قومی، بلکه ابزاری برای کارکردهای متنوع اجتماعی، اداری و معنوی بود. این نظام چندزبانه بر بستری از تعادل و هم‌افزایی استوار بود که شواهد تاریخی متعددی بر اصالت آن صحه می‌گذارند

در سال‌های اخیر، با تشدید فعالیت جریان‌های قومی در منطقه، شاهد نوعی رویکرد نوین در ادبیات سیاسی هستیم که تلاش می‌کند با استفاده از مدل‌های غربی، مفاهیمی نظیر «حق زبان مادری» را به شکلی کژمنش‌نظر، علیه انسجام ملی در ایران به کار بگیرد

زبان فارسی زبان ملی است و هیچ کس نمی تواند این را کتمان کند. در دوره های تاریخی حتی با وجود حکومت های عرب و تُرک زبان، باز این زبان فارسی بود که زبان دیوانی حکومت ها را تشکیل می داد.

در ایرانِ ما نقشِ سترگ پیوند را قرن‌هاست که «زبانِ فارسی» بر عهده گرفته است؛ زبانی که از دلِ تاریخ برآمده و امروز، فراتر از مرزهای جغرافیاییِ یک استان یا منطقه، به میراثِ مشترکِ همه‌ی ایرانیان بدل شده است.

در کتاب «پیرامون فرهنگ و تاریخ آذربایجان» درباره‌ی یافتن زبان پیشین آذربایجان از میان ترانه‌ها و سروده‌های عاشیق‌ها آمده است: «تحقيق‌ در ترانه‌ها و سروده‌هاي‌ عاشيقي‌ آذربايجان‌ مؤيد خوبي‌ بر اين‌ نظريه‌ است‌ كه‌ ثابت‌ شود ‌زبان‌ آذري‌ امروزي [ترکی آذری]‌ تازه‌ به‌ ميدان‌ آمده‌ است‌.

زبان مادری، تنها ابزار ارتباط نیست؛ بلکه ظرفی است که جهان‌بینی یک قوم در آن ریخته شده است و صیانت از این میراث، مسئولیتی دوجانبه است. در این ارتباط گفتگویی صمیمی اما جدی میان سه دانشجو از دانشگاه‌های تبریز و سردبیر را می‌خوانیم که در یک کافه در تبریز گرد هم آمده‌اند تا درباره‌ی ابعاد قانونی و آموزشی زبان مادری در ایران به بحث بنشینند.

بحث نژاد، اگر از هیاهوی سیاسی و ایدئولوژیک فاصله بگیرد، بیش از آن‌که ریشه در ذات و آفرینش انسان داشته باشد، تحت تأثیر عامل جغرافیا، اقلیم و شرایط زیستی شکل گرفته است و انسان‌ها در اصل خلقت و آفرینش یکسان‌اند!

به درستی می‌توان شهریار را یکی از آگاه‌ترین میهن‌دوستان ایرانی دانست. ایران‌دوستی شهریار، یک رویکرد صرفاً احساسی یا محلی نبود؛ بلکه ریشه در فهم عمیق تاریخی و اعتقاد راسخ به پیوستگی فرهنگی و هویتی ایران داشت

سخن گفتن از «ملیت» و مذموم تر از آن نژاد، برای عارف و شاعری چون مولانا که خود را از قید مکان و زمان رها کرده و می‌گوید؛ «چه تدبیر ای مسلمانان که من خود را نمی‌دانم / نه ترسا نه یهودم من، نه گبرم نه مسلمانم»، در نگاه نخست شاید متناقض به نظر برسد

در جمع دانشجویی ما که به یک اردوی چند روزه رفته بودیم از تمام ایران نماینده بود... که در این میان ​ابوالفضل، یکی از دانشجویان، بلند گفت: «این فارس‌ها همه را زیر سلطه‌ی خود گرفته و زبان فارسی را به ما تحمیل کرده‌اند.»