گروه سیاسی/ سردبیر: نمی توان از «نقش مردم آذربایجان» در بیرون‌ راندن فرقه دموکرات غفلت کرد. اگر مردم آذربایجان نمی‌خواستند، کار ارتش مرکزی برای درهم کوبیدن عوامل فرقه بسیار سخت و پیچیده بود و اگر مردم در کنار ارتش سرخ و پیشه‌وری قرار می‌گرفتند، هیچ نیرویی نمی‌توانست اراده آنان را خدشه‌دار کند.

در ادامه به برخی از دیدگاه‌های خارجی‌هایی که در زمان غائله فرقه دموکرات در ایران حضور داشتند و یا بعدها بر اساس دیده‌ها و شنیده‌های خود درباره این رویداد مطالبی نوشتند، اشاره می‌شود:

1- کریستوفر سایکس درباره استقبال مردم تبریز از ارتش، می‌نویسد: «به استثنای مورد فرانسه [آزادی از اشغال نازی‌ها] در سال ١٩٤٤، در هیچ کجای دنیا شاهد این‌چنین شور و شوقی نبودم.»

(Cottam,1964,124)

2- ریچارد کاتم در کتاب خود «ناسیونالیسم در ایران»، اشاره می‌کند پیش از رسیدن ارتش، خود مردم کلیه مقامات فرقه دموکرات را که به آنها دسترسی داشتند، اعدام کردند.  (Cottam,1964,128)

3- پروفسور سوایتوسکی هم درباره تلاش شوروی در دوران جنگ سرد برای به دست آوردن بخش‌هایی از ایران می‌نویسد: «مشخص شد که ایده‌های شوروی در مورد ایران نارس بودند. مسئله آذربایجان ایران تبدیل به یکی از کشمکش‌های جنگ سرد شده بود، و بیشتر به خاطر فشار دول غربی شوروی ناچار شد که خاک ایران را در سال ۱۹۴۶ ترک کند. دولت مستقل به سرعت سقوط کرد و اعضای فرقه دموکرات از ترس انتقام به شوروی پناهنده شدند. در تبریز مردم به استقبال ارتش ایران رفتند و کتاب‌های درسی را که به زبان ترکی نوشته شده ‌بود به‌طور آشکار به آتش کشیدند»

(Swietochowski,1989,46)

4- کلنل پایبوس، وابسته نظامی بریتانیا که یک ماه بعد از سقوط فرقه به منطقه سفر کرد تا اوضاع را بررسی کند، در گزارش خود می‌نویسد: «شاگردان مدرسه‌ای در «خوی» که سرود ملی ایران را با هیجان زیاد می‌خواندند، از وی استقبال کردند». پایبوس در گزارش خوی که به وزارت خارجه آمریکا ارسال شده، می‌گوید با گروهی ١٥ نفره از طبقات مختلف شهر دیدار داشته است و برخی از آنها، معتقد بودند دولت ایران باید آموزش زبان فارسی را بعد از این بیشتر توسعه دهد… پایبوس می‌نویسد من از ورود به این موضوع خودداری کردم؛ اما حضار به این بحث بسیار علاقه‌مند بودند و می‌گفتند فارسی، زبان مسلط منطقه بود.

5- پروفسور گری هس در این خصوص نوشته است: «در ۱۱ دسامبر نیروهای ایرانی وارد تبریز شدند و دولت پیشه‌وری به سرعت سقوط کرد. در واقع آذربایجانیان به‌طور کامل از نیروهای ایران استقبال کردند و قویاً تهران را به مسکو ترجیح دادند. احتمالاً عقب‌نشینی شوروی از آذربایجان ایران می‌تواند به چند دلیل زیر باشد: فهمیدن این مطلب که احساسات استقلال‌طلبانه اغراق شده ‌بودند و اینکه قراردادهای نفتی را در درازمدت به نفع بیشتر خود می‌دید»

( Hess,1974,89)

منابع:

1- Cottam, Richard W. 1964. Nationalism in Iran. [Pittsburgh]: University of Pittsburgh Press

2- Gary. R. Hess . 1974 .Political Science Quarterly

3- Swietochowski, Tadeusz 1989. «Islam and the Growth of National Identity in Soviet Azerbaijan”. Durham: Duke University Press, pp. 46-60.