گروه سیاسی/ سردبیر: در حالی که آتش جنگ‌های گذشته در قفقاز جنوبی هنوز خاموش نشده و التهابات سیاسی و قومیتی در این منطقه پابرجاست، تحرکات جدید ایالات متحده در مرزهای حساس میان ایران، ارمنستان و آذربایجان، زنگ خطر یک تحرک ژئوپلیتیکی تازه را به صدا درآورده است. واشنگتن، با نزدیک شدن به پروژه کریدور زنگزور، در تلاش است تا موقعیت راهبردی خود را در منطقه‌ای تقویت کند که تا پیش از این عمدتاً تحت نفوذ روسیه و تا حدی در مدار ملاحظات امنیتی ایران بوده است.

زنگزور؛ یک مسیر، چند هدف
کریدور زنگزور، که قرار است خاک اصلی جمهوری آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقه نخجوان متصل کند، در ظاهر یک پروژه ترانزیتی است. اما واقعیت آن است که این دالان، اهمیتی فراتر از یک مسیر حمل‌ونقل دارد. این کریدور نه تنها امکان عبور مستقیم آذربایجان به ترکیه را فراهم می‌کند، بلکه به مرور می‌تواند مسیر اتصال ناتو به آسیای مرکزی و قفقاز از طریق مرزهای شمالی ایران شود.
یوگنی میخائیلوف، مدیر مرکز مطالعات استراتژیک قفقاز جنوبی، اخیراً هشدار داده که ایالات متحده در پی نفوذ به این پروژه و حذف روسیه از معادلات آن است. به گفته او، آمریکا از طریق نزدیک شدن به دولت نیکول پاشینیان در ارمنستان، به دنبال گشودن یک پایگاه نفوذ در مرزهای جنوبی روسیه و شمال‌غربی ایران است.

پاشینیان؛ تغییر جهت به سمت واشنگتن
نخست‌وزیر ارمنستان که پیش از این نیز به دلیل نزدیکی به غرب مورد انتقاد نیروهای داخلی و متحدان سابق قرار گرفته بود، اکنون در آستانه تصمیمی سرنوشت‌ساز قرار دارد. اگر ایروان با میانجی‌گری آمریکا به توافقی با باکو دست یابد و اجازه گشایش کریدور زنگزور را تحت شرایط دیکته‌شده غربی بدهد، می‌توان آن را به تعبیر میخائیلوف «خیانت پاشینیان به روسیه و مردمش» دانست.
این چرخش ژئوپلیتیکی، هم‌زمان با تضعیف موقعیت نظامی و سیاسی روسیه در منطقه و نیز کاهش حضور فیزیکی نیروهای حافظ صلح روس در قره‌باغ، می‌تواند به معنای یک شکست راهبردی برای مسکو در قفقاز باشد.

ایران؛ خط قرمز تغییر مرزها
در این میان، جمهوری اسلامی ایران با حساسیت بسیار، تحولات قفقاز جنوبی و پروژه دالان زنگزور را رصد می‌کند. مقامات ایرانی بارها تأکید کرده‌اند که هرگونه تغییر در مرزهای بین‌المللی منطقه را به‌عنوان یک تهدید علیه ثبات منطقه‌ای و امنیت ملی خود تلقی خواهند کرد.
اخیراً علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر انقلاب اسلامی، نیز صراحتاً مخالفت ایران را با شکل‌گیری کریدوری که مرزهای تاریخی ایران و ارمنستان را به خطر بیندازد اعلام کرد. از دیدگاه تهران، این دالان بیش از آنکه پروژه‌ای اقتصادی باشد، یک طرح ژئوپلیتیکی با پیامدهای امنیتی عمیق است.

آغاز یک رقابت خطرناک؟
اگرچه بازیگران منطقه‌ای هر یک به دلایل متفاوت از کریدور زنگزور حمایت یا مخالفت می‌کنند، اما ورود مستقیم ایالات متحده به این معادله، می‌تواند اوضاع را به مرحله‌ای تازه و پیچیده برساند. حضور واشنگتن در قفقاز جنوبی، آن هم در منطقه‌ای در مجاورت روسیه، ایران و ترکیه، می‌تواند به افزایش تنش‌ها و بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی دامن بزند.
در چنین شرایطی، کشورهای منطقه باید بیش از هر زمان دیگر بر اصل گفت‌وگو، احترام به مرزهای بین‌المللی و پرهیز از بهره‌برداری خارجی از اختلافات تاریخی و قومی تأکید کنند. در غیر این صورت، پروژه‌هایی نظیر کریدور زنگزور ممکن است نه به همگرایی منطقه‌ای، بلکه به شکاف‌های تازه‌ای منجر شوند که هزینه‌های آن فراتر از قفقاز خواهد رفت.