گروه جامعه/ شیوا صفری: ۱۴ قرن پیش اسلام با شعار عدالت و برابری و عزیزتر بودن با تقواترین ها، همچون سایر بلاد اسلامی، وارد سرزمین ایران نیز شد و از آن به بعد سعی همه مردم و حکام، غیر از چند دوره کوتاه، بر آن بوده تا با جاری و ساری ساختن احکام اسلام، اداره شهرها و بلاد را با نام و شیوه های اسلامی به سرانجام برسانند. از آن تاریخ به بعد بود که وارد هر شهری در ایران می شدی، مسجد و مناره‌های آن شهر می‌شدند نماد آن شهر! در همین تبریز خودمان کم نبودند مساجدی که با تاریخ کهن این کلانشهر عجین شده اند؛ از مسجد علیشاه که امروزه به ارک تبریز مشهور است بگیر تا مسجد کبود که در زبان محلی به «گوی مچید» نامبردار است. اما آیا بودن چند مسجد و مناره در یک شهر می تواند دلیلی بر اسلامی بودن کامل آن شهر باشد؟! شهرهای بزرگی چون تبریز می تواند با این حجم از اختلاف طبقاتی که در بخشی از آن حاشیه نشینان با انبوهی از مشکلات و مصائب اقتصادی و اجتماعی و به تبع آن مشکلات شهری زندگی می کنند و در سوی دیگر شهروندانی که نه «مشکلات اقتصادی» دارند و نه «مصائب شهری» و جوی هایشان روان است و پارک هایشان پر درخت و خانه هایشان گرم و جیب هایشان پر پول و… نام یک شهر کامل اسلامی را یدک بکشد؟؟

ویژگی های شهر اسلامی ازدیدگاه مقام معظم رهبری

قطعاً شما هم با من موافقید که با داشتن چند مسجد با مناره های بلند و زیبا در یک سو و حسینیه هایی که هر سال درب آن برای عزاداران حسین بن علی (ع) گشوده می شوند، نمی توان نام یک شهر را اسلامی گذاشت! یک شهر اسلامی فراتر از کالبد ظاهری خود باید در باطن هم شهری اسلامی باشد. همچنان که رهبر معظم انقلاب هم ویژگی های اساسی شهر اسلامی را در دو حوزه مجزای «نماد های بصری و جلوه های ظاهری شهر» و «محتوای شهر و برنامه های شهری» مورد توجه قرار داده اند. در ادامه به بررسی این دو مورد با تکیه بر سخنان ایشان خواهیم پرداخت. با این امید که مدیران شهری کلانشهر تبریز عنایت خاصی نسبت به این سخنان داشته باشند.

نمادهای بصری و جلوه های ظاهری در شهر

 توجه به نمادهای بصری و جلوه‌های ظاهری در شهر یکی از مهم ترین تاکیدات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضاهای شورای اسلامی شهر و روستا با ایشان بوده است. تاکیدی که در بردارنده اهمیت پرداختن به شکل و چگونگی اجرای پروژه های عمرانی و پارامترهای معماری شهری متناسب با فرهنگ ایرانی- اسلامی شهروندان ایرانی می باشند.

شهر در نگاه رهبر عزیز انقلاب باید نمونه اعلای هنر و فرهنگ ایرانی- اسلامی و سرشار از معنویت مومنانه نهفته در ارزش‌های دینی ایرانیان باشد. به طوری که آرامش روحی و سهولت زندگی متناسب با معیارهای دینی و معنوی برای ساکنان آن فراهم گردد. شهر ایرانی باید نشان هویت و اصالت شهروندان خود باشد؛ هویتی که از برقراری نسبت مناسب میان هنر ایرانی و معنویت اسلامی به دست می آید. این شهر همچنین باید به لحاظ شکل ظاهری آرامش و صلابت روانی را برای ساکنین خود فراهم آورد.

مقام معظم رهبری در این زمینه می فرمایند: «در فهرست خدماتی که شوراها به آن می‌پردازند باید حفظ هویت و اصالت شهرها و روستاها، و پایبندی به معماری اسلامی و ایرانی، و رعایت زیبایی و استحکام بناها، و ترویج فرهنگ نظم و قانون، و گسترش نمادهای دین و اخلاق، و آسان‌سازی خدمت‌رسانی و عدالت و فراگیری در خدمات شهری و توسعه فضای سبز و اهتمام به سلامت محیط زیست،…قرار گیرد.»

در شهر اسلامى، عدالت در تقسیم خدمات شهرى، تأمین آرامش روحى و امنیت معنوى، ظهور و اعتلاى مظاهر اسلامى و انقلابى، عمران و آبادى و زیبایى، حفظ طبیعت و صفاى طبیعى، همه با هم باید مورد توجه قرار گیرد.

محتوای شهر و برنامه های شهری

 پس از پرداختن به نمادهای بصری و جلوه های ظاهری در شهر در اندیشه مقام معظم رهبری، لازم است تا به چیستی و چگونگی برنامه هایی بپردازیم که باید در کالبد زیبایی که ساخته شده است اجرا گردد. چرا که ظاهر زیبا و داشتن سخت افزار متناسب با اهداف ارزش های ایرانی- اسلامی تنها بخشی از تابلوی زیبا و مترقی است که رهبر معظم انقلاب برای شهر ایرانی در نظر گرفته اند. در واقع بدون توجه به اهمیت های برنامه‌ریزی و روش های صحیح مدیریتی در شهر نمی‌توان به دورنمای روشنی از شهر اسلامی رسید. براین اساس لازم است تا عوامل مهم و تاثیر گذار در برنامه ریزی شهری و نکات مهمی که مقام معظم رهبری برای محتوای برنامه های شهری در نظر دارند را از متن سخنان ایشان استخراج کنیم تا معیاری برای تدوین مناسب و کارآمد برنامه های شهری بدست آید.

رهبر معظم انقلاب در مورد نکات مهمی که لحاظ کردنِشان در برنامه های شهری ضرورت دارد می فرمایند: «… ترویج فرهنگ نظم و قانون، و گسترش نمادهای دین و اخلاق، و آسان‌سازی خدمت‌رسانی و عدالت و فراگیری در خدمات شهری و… و توجه به نیازهای جانبازان و مصدومان جسمی، و نگاه عدالت‌گستر به محله‌ها و اشخاص محروم، و توجه ویژه به بانوان و نیز به جوانان، برجسته شود و همواره در مد نظر قرار گیرد.»

مجموعه پارامترهای مدنظر رهبر انقلاب در مورد محتوای برنامه‌ریزی شهری و جهت‌های مناسب برنامه‌های شهری را می‌شود به صورت زیر بیان کرد: ترویج فرهنگ نظم و قانون؛ گسترش نمادهای دین و اخلاق؛ عدالت و فراگیری در خدمات شهری و نگاه عدالت گستر به محله های محروم؛ توجه به نیازهای جانبازان و مصدومان جسمی؛ توجه ویژه به بانوان و جوانان؛ توجه به گرایش های عقلانی در مدیریت شهری.

در واقع محتوای برنامه هایی که قرار است در شهر اسلامی اجرا شود باید متناسب با معیارهای اسلامی- ایرانی مد نظر ایشان در مورد پدیده های فرهنگی باشد. روح کلی این برنامه باید در مسیر تحقق هرچه بیشتر معنویت اسلامی در سایه مفاهیمی چون عدالت اجتماعی در سایه گسترش نمادهای دینی و اخلاقی باشد.

ساختار ظاهری و برنامه های مد نظر مدیران شهری باید به گسترش هر چه بیشتر قانون و قانون مداری در شهر اسلامی یاری برساند تا همه شهروندان ساکن در این شهر بتوانند از مواهب نهفته در قانون به طور برابر و هماهنگ استفاده نمایند. در واقع در نگاه مقام معظم رهبری تحقق توسعه پایدار به صورت کلان برای ایران اسلامی از مسیر توسعه شهری می گذرد. در این نگاه توسعه شهری زمینه ساز محقق شدن توسعه پایدار ملی را فراهم می آورد.