گروه سیاسی/ سردبیر: کشتار و اخراج گستردهٔ ارامنه در دوران جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی از دهه‌ها پیش موضوعی حساس و جنجالی در عرصهٔ تاریخ‌نگاری و دیپلماسی بین‌المللی بوده است. شمار قابل‌تأملی از کشورها این وقایع را «نسل‌کشی» توصیف کرده‌اند، در حالی که ترکیه با قاطعیت این عبارت را رد کرده و از تعبیراتی مانند «تلفات جنگی» یا «تراژدی» استفاده می‌کند. اعلام تازهٔ نخست‌وزیر اسراییل مبنی بر به‌رسمیت‌شناختن این رخداد به‌عنوان «نسل‌کشی» حرکتی بی‌سابقه و با پیامدهای دیپلماتیک قابل توجه است.

چارچوب تاریخی و حقایق کلیدی
بین سال‌های حدود ۱۹۱۵–۱۹۲۳ صدها هزار تا بیش از یک میلیون ارمنی یا کشته و یا از خانه و کاشانهٔ خود اخراج شدند؛ منابع و برآوردها متفاوت‌اند ولی اجماع علمی مهمی بر گستردگی و نظام‌مندی خشونت‌ها وجود دارد:
– مفهوم نسل‌کشی: طبق کنوانسیون ۱۹۴۸ ملل متحد، «نسل‌کشی» شامل اقداماتی است که با نیت نابودی کامل یا جزیی گروه ملی، قومی، نژادی یا مذهبی انجام می‌شود. برخی مورخان و حقوق‌دانان معتقدند شواهدی از نیت سیستماتیک علیه ارامنه وجود دارد، در حالی که منتقدان ترک بر نبود اسناد قطعیِ نشان‌دهندهٔ نیت سازمان‌یافته تاکید دارند.
– وضعیت شناسایی‌ها: بیش از ۳۰ کشور و چندین پارلمان بین‌المللی کشتار ارامنه را نسل‌کشی خوانده‌اند؛ در مقابل ترکیه همواره با رد این برچسب، از لحاظ حقوقی و تاریخی به دفاع از دیدگاه خود پرداخته است.

دلیل اهمیت سیاسی و دیپلماتیک اعلام نتانیاهو
– نمادگرایی تاریخی: شناسایی نسل‌کشی ارامنه اقدامی نمادین است که همبستگی با جامعهٔ ارمنی و تاکید بر حقوق تاریخی را نشان می‌دهد. برای دولت‌ها همچنین به‌عنوان پیامی دربارهٔ ارزش‌ها و رویکردهای حقوق بشری مهم است.
– زمان‌بندی و متن کنونی: اعلام نتانیاهو در زمانی رخ داده که مسئلهٔ غزه و تبعات انسانی و سیاسی آن توجه جهانی را به خود جلب کرده است؛ از این رو انتخاب واژهٔ «نسل‌کشی» برای رخدادی تاریخی می‌تواند به‌عنوان واکنشی نمادین نسبت به مباحث جاری نیز تلقی شود.
– محاسبات داخلی و منطقه‌ای: سیاستمداران ممکن است با چنین اعلام‌هایی به دنبال کسب حمایت گروه‌های رای‌دهنده، تقویت مشروعیت بین‌المللی یا کسب امتیازهای سیاسی در معادلات منطقه‌ای باشند.

واکنش ترکیه
– محکومیت حکومتی: وزارت خارجهٔ ترکیه اظهار داشته که اظهارات نتانیاهو «تلاشی برای سرپوش گذاشتن بر جنایات در جنگ غزه» است و آن را شدیداً محکوم کرده است. این نوع پاسخ ترکیه در چهارچوب واکنش‌های پیشین این کشور نسبت به هر کشوری است که عبـارت «نسل‌کشی ارامنه» را به‌کار می‌برد.
– پیامدهای دیپلماتیک محتمل: ترکیه ممکن است تلاش کند با برجسته‌سازی زمان‌بندی اعلام نتانیاهو، آن را به‌عنوان ابزار سیاسی یا پوششی برای مسائل جاری منتسب کند.
– روایت متقابل: آنکارا اصرار دارد که موضوع باید از منظر تاریخی و علمی مورد بحث قرار گیرد و نه به‌عنوان وسیله‌ای برای اهداف سیاسی روزمره؛ همچنین نگرانی از پی‌آمدهای داخلی (نسبت به اقلیت‌های قومی و تصویری که از تاریخ ترکیه شکل می‌گیرد) را مطرح می‌کند.

پیامدها و تفسیرها
– تشدید تنش‌های دیپلماتیک: این اقدام احتمالاً رابطهٔ رسمی بین ترکیه و اسرائیل را سردتر یا پرتنش‌تر خواهد کرد.
– رقابت روایت‌ها: موضوع بیش از آنکه صرفاً تاریخی باشد، عرصه‌ای برای رقابت روایت‌ها و مشروعیت‌سازی سیاسی شده است؛ بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی از این روایت‌ها برای تقویت مواضع خود بهره خواهند برد.
– ریسک‌سازی سیاسی: بیان چنین مواضعی در بستر مسائل حساس جاری (مثلاً مناقشهٔ غزه) می‌تواند به تشدید قطب‌بندی‌ها، کاهش فضای میانجیگری و افزایش قطب‌بندی افکار عمومی بدل شود.
– ضرورت گفتگوهای علمی و حقوقی: اعلام‌های سیاسی به‌تنهایی نمی‌توانند مناقشه‌های تاریخی را خاتمه دهند؛ تقویت پژوهش‌های تاریخی مستقل، آرشیوگشایی و فرایندهای حقوقی می‌تواند مبنایی بهتر برای گفتگوی مستدل فراهم سازد.
در پایان باید گفت که شناسایی نسل‌کشی ارامنه توسط نتانیاهو اقدامی با پیامدهای نمادین و دیپلماتیک قابل‌توجه است که نه‌فقط بار تاریخی دارد، بلکه در متن سیاسی منطقه و در بحبوحهٔ بحران‌های جاری، به‌سرعت به منبع تنش بدل شده است. واکنش شدید ترکیه قابل پیش‌بینی بود و احتمالاً منجر به تشدید اقدامات دیپلماتیک خواهد شد.