گروه سیاسی/ سردبیر: سیاست خارجی ترکیه در دوران رجب طیب اردوغان، همواره بر پایه‌ی نوعی «بندبازی سیاسی» میان شرق و غرب استوار بوده است. آنکارا در سال‌های اخیر تلاش کرد با اتخاذ مواضعی که بسیاری از تحلیلگران آن را «مزورانه» و «بوقلمون‌صفتانه» توصیف می‌کنند، همزمان در دو جبهه‌ی متضاد امتیازگیری کند؛ از سویی به عنوان عضو کلیدی ناتو، خود را متحد استراتژیک غرب نشان می‌داد و از سوی دیگر، با چرخشی ناگهانی به سمت کرملین، عمیق‌ترین پیوندهای نظامی و انرژی را با روسیه برقرار می‌ساخت. اما به نظر می‌رسد زمان برای این سیاستِ «یکی به نعل و یکی به میخ» به پایان رسیده و آنکارا در بن‌بستی گرفتار شده که خروج از آن تنها با یک قربانی بزرگ ممکن است. و آن چیزی نیست جز سامانه موشکی اس-۴۰۰!!

وقتی اس-۴۰۰ باری بر دوش می‌شود

گزارش‌های اخیر حاکی از آن است که ترکیه در یک مانور استراتژیک و بی‌سابقه، از ولادیمیر پوتین خواسته است تا سامانه‌های پدافند هوایی اس-۴۰۰ را پس بگیرد. این همان میراث جنجالی است که نزدیک به یک دهه، روابط آنکارا با واشنگتن و ساختار ناتو را به مرز فروپاشی کشانده بود.

منابع مطلع فاش کرده‌اند که اردوغان در دیدار اخیر خود با پوتین در ترکمنستان، شخصاً این درخواست حساس را مطرح کرده است. این چرخش ۱۸۰ درجه‌ای، نشان‌دهنده‌ی این واقعیت است که آنکارا دریافته دیگر نمی‌تواند با تکیه بر سیاست‌های نوسانی، هم امنیت ناتو را داشته باشد و هم تسلیحات روسی را در حیاط خلوت خود نگه دارد.

دیپلماسی نفت در برابر موشک؛ فرار به جلوی اقتصادی

آنکارا در این معامله تنها به دنبال خروج فیزیکی موشک‌ها نیست، بلکه به دنبال زنده کردن میلیاردها دلار سرمایه‌ای است که پیش از این به جیب کرملین ریخته بود. پیشنهاد هوشمندانه‌ی روی میز، کسر مبلغ پرداختی بابت اس-۴۰۰ از صورت‌حساب بدهی‌های سنگین نفتی و گازی ترکیه به روسیه است.

محاسبات اتاق‌های فکر در آنکارا نشان می‌دهد که ضرر مالی ناشی از این معامله در برابر «سرمایه دیپلماتیک» عظیمی که با بازگشت به آغوش غرب به دست می‌آید، ناچیز است. هدف نهایی روشن است؛ پایان دادن به تحریم‌های سختگیرانه آمریکا و بازگشت به برنامه خرید جنگنده‌های رادارگریز اف-۳۵ که ستون فقرات نیروی هوایی ترکیه در دهه‌های آتی محسوب می‌شود.

سایه‌ی ترامپ و فشارهای واشنگتن

این تغییر رفتار ناگهانی را نمی‌توان از تحولات سیاسی آمریکا جدا دانست. پس از دیدار اردوغان با دونالد ترامپ و سیگنال‌های ارسالی از سوی متحدان نزدیک ترامپ (مانند تام باراک)، آنکارا دریافته است که پنجره‌ی فرصت برای حل‌وفصل این پرونده کوتاه است. پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که در صورت نهایی شدن این توافق، تحریم‌های دفاعی موسوم به «کاتسا» علیه ترکیه در سال آینده میلادی لغو خواهد شد.

به یاد داریم که ترکیه پس از کودتای نافرجام ۲۰۱۶ و در اوج تنش با دولت اوباما، با چرخشی آشکار به سمت مسکو رفت تا از غرب امتیاز بگیرد. نتیجه‌ی آن بازی، اخراج از برنامه اف-۳۵ در سال ۲۰۱۹ و انزوای نظامی در ناتو بود. اکنون آنکارا امیدوار است با استفاده از نقش میانجی‌گرانه خود در جنگ اوکراین، پوتین را متقاعد کند که بازپس‌گیری اس-۴۰۰ هزینه‌ی لازم برای حفظ نفوذ ترکیه در ناتو به نفع روسیه است؛ هرچند تکذیب‌های مکرر کرملین نشان می‌دهد که مسکو به این سادگی از این ابزار فشار دست نخواهد کشید.

در نهایت باید گفت که؛ چرخش بزرگ اردوغان نشان‌دهنده‌ی شکست سیاست «موازنه از طریق تضاد» است. آنکارا که سال‌ها با تغییر چهره سعی در جلب رضایت هر دو بلوک قدرت داشت، اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که باید میان «تکنولوژی غرب» و «رفاقت با شرق» یکی را انتخاب کند. بازگرداندن اس-۴۰۰ به روسیه، اعترافی تلخ به این واقعیت است که عضویت در ناتو و خرید تسلیحات راهبردی از دشمنِ ناتو، پارادوکسی بود که هیچ دیپلماسی مزورانه‌ای نمی‌توانست آن را برای همیشه پنهان کند. سال ۲۰۲۵ احتمالاً سالی خواهد بود که ترکیه باید تکلیف خود را با هویت استراتژیکش یک‌بار برای همیشه روشن کند.