گروه فرهنگ و ادب/ سردبیر: تغییر زبان مردم آذربایجان از زبان‌های ایرانی از جمله آذری فهلوی به ترکی آذربایجانی، فرایندی طولانی، پیچیده و چندوجهی است که پیوندی عمیق با تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه دارد. این تحول، نه صرفاً نتیجه یک عامل منفرد، بلکه محصول تلاقی چندین نیرو و رویداد بزرگ تاریخی بوده که در ادامه به بررسی جامع‌تر و دقیق‌تر آنها می‌پردازیم.

نقش مهاجرت‌ها و تحولات سیاسی

یکی از مهم‌ترین عوامل تغییر زبان در آذربایجان، مهاجرت و حضور طولانی‌مدت اقوام ترک‌زبان در منطقه است. این اقوام در چندین موج و طی قرون متمادی به آذربایجان آمدند و حضور خود را به‌ویژه از دوره سلجوقیان که در قرن ۱۱ میلادی قدرت گرفتند، تثبیت کردند. پس از آن، سلسله‌های ترکمان مانند قراقویونلو و اق قویونلو که در قرون ۱۴ و ۱۵ میلادی حاکمیت منطقه را در اختیار داشتند، باعث گسترش زبان ترکی در بستر فرهنگ ایرانی_ اسلامی شدند. همچنین حضور ایلخانان ترک‌زبان در ایام پس از سقوط خلافت عباسی و ورود مغول‌ها موجب تقویت جایگاه زبان ترکی شد.

این حکام ترک زبان در دستگاه‌های اداری، دیوانی، نظامی خود زبان ترکی را به طور گسترده به کار می‌بردند که به تدریج باعث شکل‌گیری رسمیت و رواج زبان ترکی در میان مردم نیز شد. نفوذ سیاسی و حکومتی نقش بسیار مهمی در ترویج این زبان ایفا کرد، به گونه‌ای که زبان ترکی به زبان طبقات حکومتی و بعدها مردم تبدیل شد.

عوامل زبانی و فرهنگی

اگرچه ورود و استقرار اقوام ترک‌زبان زمینه مهمی بود، اما نمی‌توان به آن به تنهایی به عنوان عاملی کافی نگاه کرد. محققان معتقدند که ضعف در استقرار نوشتاری و خط مکتوب برای زبان‌های ایرانی محلی مانند آذری فهلوی و عدم ترویج مستمر این زبان‌ها، باعث محدود شدن قدرت ماندگاری آنان شد. بر خلاف زبان ترکی که از حمایت دولتی برخوردار بود و در دربار و میان حکومتی ها بدان سخن گفته می‌شد، زبان‌های ایرانی منطقه فاقد ساختار مکتوب واحد و منسجم بودند.

به علاوه، فرهنگ و زبان ترکی با عناصر بومی منطقه آمیخته شده و به مرور با زبان‌های ایرانی محاوره‌ای در هم آمیخت، تا جایی که شکل ترکی حاضر در آذربایجان _ ترکی آذربایجانی امروزی_  به عنوان یک زبان ترکی با تاثیرات ایرانی شناخته می‌شود. این امر نشان‌دهنده فرایند طبیعی تعامل میان فرهنگ‌ها طی قرون متمادی است.

تحولات اقتصادی و اجتماعی

رونق تجارت و بازرگانی میان مناطق ترک‌زبان و سرزمین آذربایجان نیز یکی دیگر از عوامل مهم در گسترش زبان ترکی بود. ارتباطاتگسترده تجاری ضمن تسهیل داد و ستد، باعث ضرورت یادگیری زبان ترکی در میان مردم آذری زبان شد که برای انجام معاملات و ارتباط با حاکمان و مهاجران تازه وارد ترک زبان، ناگزیر به این زبان روی آوردند.

از سوی دیگر، جهت‌گیری مردم به همگرایی فرهنگی و زبانی با حاکمان ترک‌زبان نیز نقش موثری داشت. این همسان‌سازی‌ها که در سطوح مختلف اجتماعی رخ می‌داد، زمینه‌ساز تثبیت زبان ترکی به عنوان زبان روزمره و ارتباطی مردم شد. به عبارتی، کسب جایگاه سیاسی و اجتماعی زبان ترکی، سبب شد مردم آذربایجان به طور تدریجی در زندگی روزانه، آموزش، فرهنگ و روابط اجتماعی خود بیشتر به این زبان روی آورند.

به طور کلی باید گفت که فرایند تغییر زبان مردم آذربایجان از زبان‌های ایرانی به ترکی آذربایجانی، تصویری زنده از تعاملات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است که قرن‌ها به طول انجامیده است. مهاجرت و حضور اقوام ترک زبان، حمایت سیاسی و حکومتی از زبان ترکی، ضعف در تثبیت زبان‌های ایرانی محلی، به همراه تحولات اقتصادی و گرایش به همگنی فرهنگی و زبانی، همگی دست به دست هم داده‌اند تا ترکی آذربایجانی به زبان غالب این سرزمین تبدیل شود.

و این که تحلیل این روند تاریخی به ما یادآوری می‌کند که زبان، تنها یک وسیله ارتباطی نیست، بلکه انعکاسی از تحولات بزرگ‌تر اجتماعی و فرهنگی است که در بستر زمان شکل می‌گیرد و تغییر می‌کند.

منابع

– کتاب «تاریخ ایران»، عبدالحسین زرین‌کوب

– کتاب «آذربایجان و بابک خرمدین»، عباسقلی آقا بیک

– مقاله «تغییر زبان در آذربایجان»، دانشنامه ایرانیکا