گروه تاریخ: گزارش وضعیت نژادی و زبانی در آذربایجان با پیدایش و رشد علم تاریخ در این دوره، اولین بار با نوشتههای محمدبن موسی خوارزمیآغاز میشود که در سال (۲۲۸ هـ.ق) از سوی خلیفه وقت (۲۳۳ـ۲۲۷ ق) مأمور میشود تا محل دقیق سد یأجوج و مأجوج را کشفکند. اوکه در واقع اولینمورخ و جغرافیدان جهان و سفرکننده از سوی مسلمین به منطقه ماوراء قفقاز است، مینویسد: فرمانروای ترک خزر (نیزک طرخان) را در محل استقرار ترکها درآن سوی دربند یعنی منطقه بلنجر دیده است که به دین یهود بودهاند. خوارزمی در مسیر حرکت از آذربایجان به آتشکده آنجا که آذرگشنسب یعنی «آتشکده اسب نر» نام داشته و در شهر شیز، تکاب امروزی قرار داشته است اشاره میکند که مقدسترین مکان زردشتیها بوده است. شاهاناشکانی و ساسانی چون به پادشاهی میرسیدند، رسم بود که پیاده به زیارت آنجا بروند، و اسپهبد ناحیه شمال ایران در آذربایجان مستقر بود و بر ارمنستان و ری و دماوند و شلنبه و آذربایجان نظارت میکرد. این منطقه یک چهارم سرزمین ایران را شامل و سی میلیون درهم مالیات آنجا بود که به شاهان اشکانی و ساسانی داده میشد.
***
جهانگرد بعدی یعقوبی است. او در قرن سوم هجری مناطق آذربایجان و ارمنستان را دیده است. یعقوبی در کتاب «البلدان» درباره نژاد آذربایجانیها میگوید: «آنانمردمی به هم آمیخته از عجمهای کهن آذریّه و جاودانیهاند که عربها بعد از سال (۲۲ هـ.ق) و فتح این منطقه به میانشان راه یافتهاند». احتمالاً اشاره یعقوبی به بقایای طرفداران بابک خرمدین است که شاگرد جاویدان پسر شهرک بود و او به اقوام از بین رفته اشاره نکرده است.
***
ابنفقیه (جهانگرد همعصر یعقوبی) به تعیین حدود آذربایجان اشاره کرده و آورده است: «دو رودخانه ارس و رود کُر (کوروش) و شهر بیلقان حد نهایی مرز آذربایجان است و بالاتر از آن اران نامیده میشود». آنچه در گفته او مهماست اشاره وی به اران بودن مناطق شمال ارس و همچنین وجود ۷۲ نوع زبان در ناحیه قفقاز است، که هریک با دیگری با مترجم سخن میگفتهاند. احتمالاً تنوع زبانی در این منطقه نتیجه حضور اقوام مختلف قبل از اسلام در این ناحیه بوده است.
***
بلاذری متوفای (۲۷۰ هـ.) در مسئله فتح آذربایجان توسط مسلمین اولین بار بهنوع گویش لهجه آذری اشاره میکند. وقتی مرزبان آذربایجان با حذیفه بن یمان فرمانده مسلمانان از سوی همه مردم آذربایجان صلح کرد، قرار شد که هشتصدهزار درهم به وزن هشت بدهند؛ تا کسی کشته نشود و به بردگی نرود و آتشکدهای ویران نگردد. کلمه فارسی«هشت» عیناً در کتاب وی تکرار شده است که به مفهوم هر درهم به وزن هشتمثقال است. او همچنین اضافه میکند، اشعث بن قیس «حان به حان» آذربایجان را فتحکرد و این کلمه در لهجه آذری به معنی «آبادی به آبادی» میباشد که «یاقوت حموی» نیز اینکلمه را از ریشه ایرانی و به معنی منزل دانسته است.
***
ابن رُسته (جغرافیدان بعدی) و همعصر ابنفقیه متوفی (۲۹۰ هـ.ق) درکتابش «اعلاق النفیسه» به تمایز قومی و زبانی مردم ماورای قفقاز و دربند با آذربایجانیها اشاره داشته و میگوید: «از ناحیه دربند و قفقاز بود که در قدیم قوم تاتار بر آذربایجان وارد میشدند و مال و ثروت و جان اهالی آنجا را غارت میکردند». این همان موضوعی است که در کتیبه اورخون، بیلگه خان، خاقان ترکان دستور داده است که لشکرکشی خود به ناحیه قفقاز یعنی دربند (باب الابواب) را در آن بنویسند.
***
اصطخری متوفای (۳۴۰ هـ.ق) در کتابش به لهجه و گویشآذربایجانیها اشارهای صریح دارد. او میگوید: «اهالی آذربایجان و قسمتی از اران به فارسی سخن میگویند، گویش اهل دبیل به ارمنی و اهل بردعه به ارانی است». او اشاره دارد که ارانی زبانی ساده و نزدیک به فارسی است.
***
مسعودی (متوفای ۳۴۵ ق) که خود در آذربایجان سالیان درازی زیسته است، زبانمردم این منطقه را با تمام ایران یکی میداند و میگوید: «فقط در بعضی کلمات آنها با هم اختلاف داشتند. در حالی که حروف نوشتاری و ترکیب کلمات یکی بود و این زبان واحد شامل پهلوی و آذری و دری است».
***
ابن حوقل (جغرافیدان) متوفای (۳۶۷ق)که از حیث زمانی بعد از اصطخری و مسعودی قرار دارد، در خصوص زبان اهالی آذربایجان در ۱۰۵۰ سال قبل میگوید: «زبان اهالی آذربایجان فارسی است و عربی نیز در آنجا رواج دارد. ارّانیها به زبان ارّانی سخن میکنند و به دین کافرانند.»
- منبع خبر : آذرپژوه
Tuesday, 27 January , 2026