گروه سیاسی/ سردبیر: در هندسه معرفتی قرآن کریم، «تعصب جاهلی» (در قالب پیوندهای افراطی نژادی، خویشاوندی، حزبی و قبیله‌ای) یکی از کلیدی‌ترین گسل‌های اجتماعی و موانع بنیادین در مسیر تحقق این آرمان الهی قلمداد می‌شود. تعصب کورکورانه، کنشی تفسیری و رفتاری است که با اصالت دادن به قوم‌گرایی فراتر از محور حق، بستر اجرایی عدالت را نابود ساخته و جامعه را به ورطه‌ی قومی و واگرایی سوق می‌دهد. قرآن کریم با خط بطلان کشیدن بر این انگاره‌های بازتولیدکننده‌ی واگرایی، مانیفست اجتماعی خود را بر پایه «اخوت ایمانی» و «عدالت محوری» بنا نهاده است. این مطلب به واکاوی ماهیت تعصب به خصوص در حوزه‌ی قومی که متاسفانه در کشور ما هم برخی در این دام بلاخیز گرفتار هستند، بازخوانی پیامدهای چندبعدی آن و نیز استخراج راهکارهای قرآن‌بنیان در مواجهه با این آسیب ساختاری خواهد پرداخت.

تعصب و بازخوانی مفهوم «حمیت جاهلی»

واژه تعصب از ریشه «عصب» به معنای رشته‌های عصبی پیونددهنده اعضای بدن است؛ اما در اصطلاح جامعه‌شناختی و اخلاقی، به حالت روانی و رفتاری خاصی اطلاق می‌شود که فرد را ناگزیر به دفاع بی‌قیدوشرط از هم‌بستگان، حزب یا قوم خود می‌کند، فارغ از آنکه موضع آنان ملازم حق باشد یا باطل. چنان‌که در منابع لغوی اصیل نظیر لسان‌العرب نیز بر این جانبداری مطلق (فارغ از ظالم یا مظلوم بودن خویشاوند) تأکید شده است.

از منظر تبارشناسی روایات، امام سجاد (ع) مرز میان حمیت مشروع و تعصب مذموم را با ظرافت تبیین کرده و می‌فرمایند: «تعصّبی که به سبب آن، انسان گناهکار شمرده می‌شود، این است که شخص اشرار قوم خویش را بهتر از نیکان دیگر اقوام بدانَد.»

قرآن کریم این پدیده را تحت عنوان شگرف «حَمِیَّهَ الْجَاهِلِیَّهِ» (فتح/۲۶) صورت‌بندی می‌کند. حمیت جاهلی تبلور غلبه عواطفِ فاقد پشتوانه عقلانی و وحیانی است که در آن، منافع قبیله بر ترازوی حق تقدم می‌یابد. اگرچه پافشاری بر «حق» امری ممدوح است، اما سوگیری بر مدار قومیت، ساختار جامعه را از شایسته‌سالاری به سمت رانت‌گرایی نسبی و سببی منحرف می‌کند.

آثار مخرب تعصبات جاهلی در قرآن را می‌توان در سه لایه ساختاری ۱- معرفتی، ۲- اخلاقی-روانی و ۳-رفتاری-اجتماعی دسته‌بندی و تحلیل کرد. که در ادامه به صورت خلاصه و با بهره بردن از منابعی که در انتهای مطلب اشاره شده است، بررسی خواهم کرد.

الف) پیامدهای معرفتی و شناختی

انسداد معرفتی و محرومیت از شناخت حقیقت: تعصب، ساختار ذهنی فرد را دچار سوگیری شدید کرده و توانایی درک واقعیات بیرونی را سلب می‌کند. فرد متعصب پدیده‌ها را نه آن‌گونه که هستند، بلکه آن‌گونه که علایق قومی او اقتضا دارد می‌بیند.(مؤمنون/۲۴)

حق‌ناپذیری و مقاومت در برابر حقیقت: پیوند‌های حزبی و قومی سدی استوار در برابر هدایت‌پذیری ایجاد می‌کنند. شخص با قفل‌شدگی ذهنی، هر حقیقتی که خارج از دایره خودی باشد را طرد می‌کند.( بقره/۱۷۰)

مصلحت‌پنداری تقلید کورکورانه: تعصب، قوه عاقله جامعه را تعطیل کرده و رفتارهای تقلیدی و نیاکان‌پرستی را جایگزین تفکر نقادانه و مصلحت واقعی می‌کند.(هود/۹۱)

ب) پیامدهای اخلاقی و روان‌شناختی

کینه‌توزی و خودبرتربینی: عصبیت، بذر دگرستیزی و استعلای کاذب را در روان انسان می‌کارد و به نوعی نژادپرستی ساختاری منجر می‌شود که ریشه در تکبر ابلیسی دارد. (اعراف/۱۱-۱۷)

ناخشنودی از تکوین و حقایق هستی: فرد متعصب به قوم و قبیله حتی نسبت به مواهب طبیعی یا تفاوت‌های تکوینی انسان‌ها (مانند جنسیت یا نژاد دیگران) موضعی ستیزه‌جویانه دارد. (نحل/۵۸)

آمادگی برای سقوط در ورطه گناه و عصیان: عصبیت قوم‌گرایانه، توجیه‌گر فواحش و رفتارهای هنجارشکنانه فرد به بهانه سنت‌های پیشینیان می‌شود. ( اعراف/۲۸ و اسراء/۶۱)

ج) پیامدهای رفتاری و ساختار اجتماعی

تولید نظام‌مند ظلم و بی‌عدالتی: بزرگ‌ترین ضایعه تعصب، جابجایی ضابطه با رابطه است. در این حالت، فرمان قرآنی «قیام به قسط» (نساء/۱۳۵) نادیده گرفته شده و حقوق توده‌ها قربانی منافع الیگارشی قومی می‌شود.

رادیکالیسم و خشونت اجتماعی: فرجام نهایی تعصب، عبور از منطق کلامی و پناه بردن به خشونت‌های سخت عریان جهت حذف دگراندیشان است. (انبیاء/۶۸)

کفرورزی و مانع‌تراشی در مسیر خیر جمعی: جریان‌های متعصب قومی نه تنها خود از مسیر ایمان و تقوا بازمی‌مانند، بلکه با ایجاد انحصارهای ساختاری، مانع فعالیت‌های مصلحان و اهل حق در جامعه می‌شوند. (آل‌عمران/۷۲-۷۳ و فتح/۲۵-۲۶)

راهبردهای قرآنی در تقابل با مکانیسم قوم‌گرایی

قرآن کریم برای خنثی‌سازی ترکش‌های اجتماعی تعصب، یک پروتکل رفتارشناسی و ساختاری دوجانبه ارائه می‌دهد.

الف) راهبرد روان‌شناختی: در مواجهه با رفتارهای رادیکال و فوران حمیت جاهلی از سوی جریان‌های متعصب قومی، قرآن نسخه تفوق روانی از طریق «سکینه الهی» و وقار را تجویز می‌کند. «إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّهَ حَمِیَّهَ الْجَاهِلِیَّهِ فَأَنْزَلَ ا… سَکِینَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِینَ…» (فتح/۲۶)

این آرامش راهبردی و پایداری عقلانی، مانع از آن می‌شود که مؤمنان در زمین بازیِ خشونت‌بار متعصبان شمشیر بزنند و پازل انحراف آنان را کامل کنند.

ب) راهبرد ساختاری: جایگزینی نظام طبقاتی و قبیله‌ای با ساختار شایسته‌سالارانه مبتنی بر «تقوا»، کلیدی‌ترین راهکار اسلام است. فردگرایی توأم با خودسازی و الگوپذیری از اسوه‌های تامِ عدالت (پیامبر اکرم و ائمه معصومین) جامعه را از چنگال رفتارهای قبیله‌ای نجات داده و شاخص‌های هویت‌بخش جدیدی فراتر از خون و نژاد تعریف می‌کند.

و کلام پایانی این که «تعصب قومی» که این روزها با عناوین دهان پرکنی همچون «هویت‌طلبی» و «قوم‌دوستی» به جوانان این مرز و بوم در ایران قالب می‌شوند، نه یک مسئله تاریخیِ منقضی، بلکه یک چالش مستمر جامعه‌شناختی است که در قالب‌های مدرن مانند ناسیونالیسم افراطی، حزب‌گرایی کور و رفتارهای قبیله‌ای مدرن بازتولید می‌شود. از منظر قرآن کریم، این پدیده کانون فرساینده عدالت اجتماعی، خاستگاه واگرایی معرفتی، و پیش‌رانِ فرومایگی اخلاقی و خشونت است.

تحلیل سیستمی آیات نشان می‌دهد که برون‌رفت از این آفت، مستلزم واژگونی بسترهای آن (جهل، استکبار و انحصارطلبی) از طریق بازگشت به عقلانیت وحیانی، تقویت حلم و سکینه اجتماعی در برابر متعصبان، و حاکمیت مطلق معیار حق و تقوا بر مناسبات سیاسی و اجتماعی است.

منابع و مآخذ

– قرآن کریم، آیات سور مبارکه نساء (۱۳۵)، بقره (۱۳۵ و ۱۷۰)، هود (۹۱)، انبیاء (۶۸)، اعراف (۱۱-۱۷ و ۲۸)، یونس (۷۸)، مؤمنون (۲۴)، فتح (۲۵-۲۶)، نحل (۵۸)، اسراء (۶۱)، آل‌عمران (۷۲-۷۳)، صافات (۳۵-۳۶)، ص (۵-۷) و نوح (۲۱ و ۲۳).

– ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ج ۹، ص ۲۳۳ (بررسی لغوی واژه «عصب»).

– کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ج ۲، ص ۲۳۳ (روایت امام سجاد علیه‌السلام در تبیین عصبیت گناه‌آلود).

– طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ذیل آیات مربوط به حمیت جاهلی و عدالت اجتماعی در سوره‌های فتح، نساء و بقره.