گروه فرهنگ و ادب/ سردبیر: خواجه همامالدین تبریزی (۶۳۶-۷۱۴ ه.ق) تنها یک شاعر در تذکرههای ادبی نیست؛ او نمادی از شکوه فرهنگی آذربایجان در سدهی هفتم هجری و آینهای تمامنما از تحولات زبانی در فلات ایران است. همام که در عصر ایلخانان میزیست، توانست میان لطافت غزل سبک عراقی و اصالت زبانی بومی خود پیوندی ناگسستنی ایجاد کند. تحلیل جایگاه او نشان میدهد که وی نهتنها از پیشگامان غزلسرایی به سبک سعدی در شمال غرب ایران بود، بلکه جدیترین راوی «زبان آذری کهن» هم (پهلوی آذری) محسوب میشود.
پیوند ادبی تبریز و شیراز با همام
یکی از کلیدیترین ابعاد شخصیت ادبی همام، شیفتگی او به شیخ اجل، سعدی شیرازی است. این دلبستگی تنها در تقلید از وزن و قافیه خلاصه نمیشد؛ همام با درک عمیق از سهلِ ممتنعِ سعدی، توانست غزل را در تبریز به اوج پختگی برساند. مکاتبات میان این دو استوانه ادبی و روایتهای مربوط به دیدار آنها در تبریز، نشاندهنده جریان زنده فرهنگی میان جنوب و شمال ایران است.
دیوان همام با حدود دو هزار بیت، مجموعهای از غزلیات روان و دلانگیز است که نهتنها بر شاعران معاصر خود، بلکه بر نسلهای بعدی (از جمله حافظ) نیز تاثیرگذار بوده است. او در مثنوی «صحبتنامه» نیز که آن را به نام شرفالدین هارون جوینی سروده، توانایی خود را در حکایتپردازی و تعلیم در قالب نظم به رخ میکشد. با این حال، آنچه همام را از سایر غزلسرایان همعصرش متمایز میکند، وفاداری او به هویت زبانی بومیاش در کنار تسلط بر فارسی دری است.
رمزگشایی از زبان کهن آذربایجان در سرودههای همام
ارزشمندترین بخش از میراث همام برای زبانشناسان و مورخان، اشعار «ملمع» و تکبیتهایی است که او به زبان بومی آن زمان تبریز، یعنی پهلوی آذری، سروده است. این اشعار مانند فسیلهای زبانی، ساختار اصیل زبانی را که پیش از رواج گسترده ترکی در این منطقه رایج بوده، حفظ کردهاند.
ملمعی ﺍﺯ «ﻫﻤﺎﻡ ﺗﺒﺮﯾﺰﯼ» ﺑﻪ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻭ ﺁﺫﺭﯼ:
ﺑﺪﯾﺪﻡ ﭼﺸﻢ ﻣﺴﺘﺖ ﺭﻓﺘﻢ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ
ﮐـﻮﺍﻡ ﺁﺫﺭﺩﻟـﯽ ﺑـﻮ ﮐـﻮ ﻧﺒﯽ ﻣﺴﺖ
ﺩﻟﻢ ﺧﻮﺩ ﺭﻓﺖ ﻭ ﻣﯽﺩﺍﻧﻢ ﮐﻪ ﺭﻭﺯی
ﺑﻪ ﻣﻬﺮﺕ ﻫﻢ ﺑﺸﯽ ﺧﻮﺵ ﮔﯿﺎﻧﻢ ﺍﮊ ﺩﺳﺖ
ﺑﻪ ﺁﺏ ﺯﻧــﺪﮔﯽ ﺍﯼ ﺧـﻮﺵ ﻋﺒﺎﺭﺕ
ﻟﻮﺍﻧﺖﻻﻭ ﺟَﻪﻣﻦ ﺩﯾﻞ ﻭ ﮔﯿﺎﻥ ﺑﺴﺖ
ﺩﻣـﯽ ﺑﺮ ﻋــﺎﺷﻖ ﺧﻮﺩ ﻣﻬﺮﺑﺎﻥ ﺷﻮ
ﮐﻪ ﺯﯼﺳﺮ ﻣﻬﺮﻭﺭﺯﯼ ﮔﺴﺖ ﺑﯽ ﮔﺴﺖ
ﺑﻪ ﻋـﺸﻘﺖ ﮔـﺮ ﻫـﻤﺎﻡ ﺍﺯ ﺟـﺎﻥ ﺑﺮآید
ﻣﻮﺍﮊﺵ ﮐﺎﻥ ﯾﻮﺍﻥ ﺑـﻤﺮﻭﺕ ﻭ ﻭﺍﺭﺳـﺖ
ﮔﺮﻡ ﺧــﺎ ﻭﺍﮐَــﻨﯽ ﻟــﺸﻨﻢ ﺑـﻮﯾﻨﯽ
ﺑﻪ ﺑﻮﯾﺖ ﺧُﺘﻪ ﺑﺎﻡ ﮊﺍﻫﻨﺎﻡ ﺳﺮﻣﺴﺖ
ﻣﻌﻨﯽ بخش های ﺁﺫﺭﯼ (مصرع های زوج و بیت آخر):
* ﮐﺪﺍﻡ ﺁﺫﺭﺩﻟﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﺖ ﻧﺸﻮﺩ
* ﺑﻪ ﻣﻬﺮﺕ ﻫﻢ ﺑﺮﻭﺩ ﺟﺎﻥ ﺧﻮﺷﻢ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ
* فریب ﻟﺒﺎﻧﺖ ﺯ ﻣﻦ ﺩﻝ ﻭ ﺟﺎﻥ ﺑﺒُﺮﺩ
* ﮐﻪ ﺯﯾﻨﺴﺎﻥ ﻣﻬﺮﻭﺭﺯﯼ ﺯﺷﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﺯﺷﺖ
* ﻣﮕﻮﯾﺶ ﮐﺂﻥ ﺟﻮﺍﻥ ﺑﻤﺮﺩ ﻭ ﻭﺍﺭﺳﺖ
* ﺍﮔﺮ ﺧﺎﮎ ﺭﺍ ﻭﺍﮐَﻨﯽ پیکرم ﺭﺍ ﺑﺒﯿﻨﯽ
ﻏﺰل زیبای دیگری ﺍﺯ ﻫﻤﺎﻡ ﺗﺒﺮﯾﺰﯼ ﺑﺎ ﺍﯾﻦ ﻣﻄﻠﻊ موجود است:
ﺧﯿﺎﻟﯽ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺧﻮﺍﺑﯽ ﻭﺻﻞ ﯾﺎﺭﺍﻥ
ﺷـﺐ ﻣﻬﺘﺎﺏ ﻭ ﻓﺼﻞ ﻧﻮﺑـﻬﺎﺭﺍﻥ
ﮐﻪ ﺑﯿﺖ ﻣﻘﻄﻊ ﺁﻥ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﺁﺫﺭﯼ چنین ﺍﺳﺖ:
ﻭﻫﺎﺭ ﻭ ﻭﻝ ﻭ ﺩﯾﻢ ﯾﺎﺭ ﺧـﻮﺵ ﺑﯽ
ﺍﻭﯼ ﯾﺎﺭﺍﻥ ﻣَﻪ ﻭﻝ ﺑﯽ ﻣَﻪ ﻭﻫﺎﺭﺍﻥ
ﻣﻌﻨﯽ: ﺑﻬﺎﺭ ﻭ ﮔﻞ ﺑﻪ ﭼﻬﺮﻩ ﯾﺎﺭ ﺧﻮﺵ ﺍﺳﺖ، ﺑﯽ ﯾﺎﺭﺍﻥ ﻧﻪ ﮔﻞ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ ﺑﻬﺎﺭﺍﻥ.
در اینجا واژه ی “دیم” بسیار جلبنظر میکند. هنوز این واژه در گویش گیلکی به معنی “چهره”، “روی” و “صورت” است.
همچنین در بیت:
به مهرت همبشی خوشگیانم ازدست
لـوانت لاو جـمن دیـل و گـیان بست
واژه ی “گیان” در خور توجه است. هنوز در گویش کردی واژهی “جان” به صورت “گیان” تلفظ میشود. نکتهی دیگر حرف اضافهی “از” است که هم در آذری و هم در گیلکی به صورت “ج” یا “جه” گفته میشود.
منابعی که برای درک بهتر شخصیت و شعر همام میتوان به آنها رجوع کرد:
– دیوان همام تبریزی؛ تصحیح دکتر رشید عیوضی (این منبع اصلیترین مرجع برای دسترسی به غزلیات و ملمعات اوست).
– کلیات سعدی؛ برای بررسی تأثیرپذیری همام از سبک سعدی و اشاراتی که به روابط ادبی این دو بزرگوار شده است.
– تذکرهالشعرا (دولتشاه سمرقندی)؛ از قدیمیترین تذکرههایی که به شرح حال همام و جایگاه او در دربار ایلخانان پرداخته است.
– روضاتالجنان و جناتالجنان (حافظ حسین کربلایی)؛ منبعی کلیدی برای شناخت مشاهیر تبریز و جزئیات مربوط به آرامگاه و زندگی همام در قرن هشتم.
– تاریخ وصاف (وصافالحضره)؛ برای درک بافت سیاسی و اجتماعی عصر همام و خاندان جوینی که همام با آنها در ارتباط بود.
– نزههالقلوب (حمداله مستوفی)؛ جهت بررسی وضعیت جغرافیایی و فرهنگی آذربایجان در دوران حیات شاعر.
– آذری یا زبان باستان آذربایجان (احمد کسروی)؛ این کتاب جدیترین پژوهش تاریخی است که به اشعار آذری همام تبریزی به عنوان سندی بر زبان ایرانیِ کهن آذربایجان استناد کرده است.
– زبان آذری (دکتر منوچهر مرتضوی)؛ مجموعهای از مقالات و پژوهشها که به شکلی تحلیلی به ساختار زبانی اشعار همام و واژگانی نظیر «دیم» و «گیان» میپردازد.
– فهلویات همام تبریزی (در مجله دانشکده ادبیات تبریز)؛ مقالات تخصصی که به کالبدشکافی واژگان پهلوی آذری در اشعار او اختصاص دارد.
– سبکشناسی (محمدتقی بهار):؛ برای تحلیل جایگاه غزل همام در سیر تحول سبک عراقی.
– تاریخ ادبیات در ایران (ذبیحاله صفا)؛ جلد سوم (بخش اول) که تحلیل جامع و مفصلی از ویژگیهای شعری و زندگینامه همام ارائه میدهد.
- نویسنده : سردبیر
- منبع خبر : آذرپژوه
بابک
تاریخ : ۲۴ - اردیبهشت - ۱۴۰۵
کاش میشد زبان آذری رو زنده کرد